Barokowo – rokokowy pałac Rundāle w Semigalii (Zemgale) na południu kraju, nazywany jest łotewskim Wersalem. To architektoniczne cacko z rozległym ogrodem francuskim uważanym za najznakomitszy historyczny w krajach nadbałtyckich, był dziełem przede wszystkim sławnego włoskiego architekta Francesco Rastrellego (1697-1771), w służbie carów rosyjskich.
Autora projektów również Pałacu Zimowego w Petersburgu, przebudowy Pałacu Katarzyny w Carskim Siole, Pałacu Maryńskiego i cerkwi św. Andrzeja w Kijowie, pałacu w Jełgawie (Jelgava, wcześniej Mitawa) w Kurlandii oraz innych znakomitych budowli, w większości zachowanych do naszych czasów. Ale historia budowy najsławniejszego i najpiękniejszego obecnie pałacu na Łotwie w miejscowości Pilsrundāle niedaleko historycznego miasta Bauska (stara polska nazwa z okresu I Rzeczypospolitej Bowsk), niegdyś rezydencji Bironów, Zubowów i Szuwałowów, była długa oraz burzliwa, a jego późniejsze losy również skomplikowane.
Już w 1457 roku
Dzieje tego miejsca na rozległej równinie nad niewielką rzeczką Islicą (Īslīce) na pograniczu z Litwą sięgają roku 1457. To wówczas mistrz Zakonu Rycerzy Mieczowych w okręgu bauskim przekazał je w lenno Henrichowi Vogelerfowi i Arndtowi Windhofelowi. Nazwa Rundale, niem. Ruhental, po raz pierwszy w dokumentach pisanych wymieniona została jednak dopiero w 1505 roku, gdy dobra te przeszły, jako lenno, do rodu Grotthusów. To oni zbudowali na brzegu rzeczki niewielki zameczek w odległości 200 m od obecnego pałacu, ale dobra te zostały sprzedane w roku 1681.
W roku 1736 r. rozpoczęła się, szczegóły pomijam, budowa letniej rezydencji dla księcia Kurlandii i Semigalii Ernesta Johanna Birona (1690-1772). Był on faworytem rosyjskiej carycy Anny Joannownej (panowała w latach 1730-1740, wcześniej była wdową po Fryderyku Wilhelmie Kettlerze (1672-1711), księciu Kurlandii i Semigalii oraz lenniku Rzeczypospolitej Obojga Narodów), której doradcą politycznym od śmierci męża był Ernst Biron. Wówczas jeszcze jako von Bühren, gdyż nowe nazwisko i herb francuskich książąt Bironów przyjął dopiero jako wszechwładny kochanek oraz wysoki urzędnik carycy.
Lennika Rzeczypospolitej wskazał August III Sas
Jako ciekawostkę wspomnę, że po śmierci ostatniego z rodu Kettlerów w 1737 r., jako kandydata na nowego księcia Kurlandii i Semigalii oraz lennika RP wskazał Birona polski król August III Sas. Francesco Rastrelli jako przyszły projektant i budowniczy pałacu Rundāle pojawił się w Pisrundāle w roku 1735. Równocześnie budował on główną rezydencję carycy Anny Joannownej – Pałac Zimowy w Petersburgu. Na miejscu zastał fatalne warunki. Brak materiałów budowlanych, ludzi do pracy oraz dróg. Polecił zburzyć stary zamek, używano do tego nawet moździerzy !, aby wykorzystać kamienie, cegły i inne materiały budowlane.
W miejscowych złożach wysokiej jakości gliny polecił zbudować 12 pieców do wypalania cegieł oraz piece do wypalania wapna. Pod koniec roku na budowie pracowało już ponad tysiąc ludzi. Zatrudniono nawet żołnierzy armii rosyjskiej. Z zachowanych notatek Rastrellego wiadomo, że aby przewieźć 3 miliony cegieł, 600 m³ żwiru, 16 tys. beczek wapna, 12 tys. bierwion, 15 tys. desek i 155 m³ drewna, codziennie potrzebnych było 433 podwód. Zakres prac był podobno jeszcze większy. Architekt zdołał jednak również narysować projekt pałacu. Osiem jego arkuszy zachowało się i znajdują się obecnie w wiedeńskiej Albertinie.
Wzorem był pałac w Wersalu
Wykonując go oparł się na idei pałacu w Wersalu: lokalizację pałacu Rundāle na dwukilometrowej osi symetrii rozpoczynającej się od podjazdu pod gmach, a kończącej na głównej alei parku. Nad bramą wjazdową zaprojektował wysoką, trzypoziomową basztę. Niewiele jednak brakowało, aby pałac ten w ogóle nie został dokończony, a w rezultacie okazał się nieco inny od pierwotnego projektu. Od 1738 r. Rastrelli musiał bowiem równocześnie realizować nowy pomysł zleceniodawcy: budowę w stołecznej Mitawie (Jełgawie) nowego dla niego pałacu.
Trzeba było przerzucić tam m.in. zdobione kobaltem piece wykonane przez rosyjskich rzemieślników pod kierownictwem mistrza Iwana Uszakowa, również przeznaczone dla Rundāle malarskie plafony sufitów, żeliwne ozdoby fasad, czy zlikwidować niedokończoną pałacową kaplicę, a ołtarz również przewieźć do „ważniejszego” pałacu. Wkrótce zresztą nad obiema budowami zawisła poważniejsza groźba, która spowodowała, że prace przerwano na… 24 lata. Po śmierci carycy Anny jej wszechpotężny protegowany nie tylko został odsunięty od władzy, ale nawet początkowo skazany przez sąd na karę śmierci.
Zamiast pałacu „zsyłka” faworyta na Syberię
Zamienioną na dożywotnią „zsyłkę” najpierw na Syberii, następnie w Jarosławlu (Jarosławiu nad górną Wołgą). Spędził na niej całe 21 lata rządów carycy Jelizawiety Pietrowny (Elżbieta, 1709-1762, córka Piotra I, na tronie 1741-1762). Wolność i tytuły zwrócił mu dopiero krótko panujący car Iwan III. Zaś rządy w Kurlandii caryca Katarzyna II (1729, na tronie 1762-1796). Co zresztą spowodowało liczne konflikty księcia z kurlandzką szlachtą. Zakończone włączeniem Kurlandii i Semigalii do Imperium Rosyjskiego po rozbiorach Polski. W roku 1763 Ernest Johann Biron wrócił do Mitawy, rozpoczął się drugi etap budowy pałacu Rundāle.
W 1764 r. naczelnym architektem księcia został Johann Gottfried Zeidel. Do Kurlandii ponownie przybył Francesco Rastrelli na stanowisko szefa budownictwa i zabrał się do przebudowy nie dokończonego pałacu, w żałosnym zresztą stanie. Zdołał rozebrać basztę nadbramną, w jej miejscu stanęła obecna brama z dekoracyjnymi wazami i parą lwów na szczycie. Największe zmiany trzeba było jednak wprowadzić we wnętrzach. Skończył się okres zachwytów architekturą baroku, modne stało się rokoko i trzeba to było uwzględnić. W 1766 roku architektem dworskim został Duńczyk Severin Jensen, który miał wpływ na dokonywane zmiany.
Zmiany w drugiej fazie budowy
Nad dekoracjami pracowali też inni, m.in. berliński rzeźbiarz Johann Michael Graf, a także ekipa zdolnych stolarzy i innych rzemieślników. Freski sufitowe malowali Francesco Martini i Carlo Cuki, włoscy malarze z Petersburga. Nieco zmieniono układ wnętrz zamku. Po połączeniu pięciu mniejszych pomieszczeń powstała Wielka Galeria. W miejscu kościoła pałacowego Sala Biała. Z pierwszego okresu budowy zachowały się jednak schody paradne, Galeria Mała, hol na pierwszym piętrze i niektóre galerie. Ozdobiono blisko 30 pokoi. Prace zakończono w roku 1768 roku, już pod rządami księcia Piotra Birona, któremu władzę przekazał ojciec.
Po wcieleniu księstwa do Rosji caryca Katarzyna II w roku 1795 podarowała Rundāle hrabiemu Walerianowi Zubowowi, ale wkrótce pałac i majątek stały się własnością jego brata, księcia Płatona Zubowa, jej ostatniego faworyta. Jako „pogrom” określane są zniszczenia spowodowane podczas francusko-rosyjskiej wojny 1812 roku. Ze ścian pozrywano jedwabne obicia, rozbito lustra, zniknęła unikalna biblioteka podarowana przez Katarzynę II. Część tych zniszczeń usunięto już w roku 1813, ale po śmierci Płatona Zubowa jego wdowa szybko wyszła za mąż za hr. Andreja Szuwałowa i w posiadaniu tego rodu pałac i dobra pozostały aż do reformy rolnej w Republice Łotewskiej w 1920 roku.
Lata zniszczeń
W latach 80-tych XIX w dokonali oni jednak dosyć gruntownego remontu i wyposażenia wnętrz w meble i dzieła sztuki, traktowanych jako muzeum. W spisie inwentarza z tamtego okresu było ich około 20 tys. egzemplarzy. Pod koniec wieku część z nich wywieziono jednak do Petersburga. Podczas I wojny światowej Niemcy urządzili w pałacu szpital i biuro komendanta. Dramatycznym okazał się rok 1919, gdy, na szczęście krótkotrwała polityka komunistów oraz działania oddziałów awanturników spowodowała znaczne straty. Zwłaszcza przez pożar w rezultacie podpalenia.
Po reformie rolnej 1920 roku pałac przekazano Ministerstwu Rolnictwa. W części powstała szkoła, inne pomieszczenia przebudowano na mieszkania dla łotewskich weteranów wojennych. Ale w 1924 r. wpisano go na listę zabytków i dostępny był do zwiedzania przez okres II wojny światowej, podczas której nie ucierpiał. Dopiero „władza radziecka” zamieniła pałac na magazyny zboża, co fatalnie odbiło się na zabytkowych pomieszczeniach. W roku 1972 powstało jednak Muzeum Pałacu Rundāle i rozpoczęło się odnawianie całego zespołu architektonicznego, wspaniale zakończone w 2014 roku.
138 sal i pokoi – historyczne wnętrza w 48
Byłem w nim po raz pierwszy dwa lata później i efekty tej pracy budziły zachwyt. Zdołano generalnie przywrócić stan zaprojektowany i zrealizowany według planów Rastrellego. Od tamtego czasu nieco wzbogacono wyposażenie wnętrz i jest to obecnie chyba najpiękniej zachowany i utrzymany zabytkowy pałac na Łotwie. Kompleks składa się z trzech korpusów tworzących niemal zamknięty kwadrat o rozmiarach 86 x 104 m, na północy którego są dwa mniejsze i krótsze korpusy, dzięki którym powstał większy, zewnętrzny plac. Ze 138 sal i pokoi w pałacu zwiedzać można 48 ponumerowanych pomieszczeń na dwu poziomach, w których odwzorowano historyczne wnętrza.
Imponujące są centralne schody prowadzące od wejścia na górę do rozległego westybulu. Zachowane, co tu się podkreśla, według początkowego stanu sprzed już niemal 300 lat. Ciąg sal paradnych otwiera Mały Przedpokój, w którym, poza pięknym, zielonym, wzorzystym obiciem ścian z umieszczonych na nich obrazami, uwagę przyciąga ogromny, niemal do sufitu, piec kaflowy zdobiony błękitną majoliką. Jest to jedna z 20 kopii dawnych pałacowych pieców wykonanych jako uzupełnienie 8 starych, zachowanych. Ponadto stoją w nim krzesła , stolik oraz ceramika z XVIII w. Sąsiaduje z nim Złota Sala, która nazwę zawdzięcza pozłacanym dekoracjom wykonanym przez Johanna Grafa, m.in. złotym girlandom na ścianach.
Bogate zdobnictwo wnętrz
Natomiast fresk sufitowy przedstawia barokową, alegoryczną „Apoteozę księcia Ernsta Jaohanna”: Siłę, Mądrość, Prawdę i Szczodrość. Jednym z najwspanialszych dekoracyjnie jest Gabinet Porcelanowy, w którym na ścianie, na 34 stiukowych podstawkach, stoją chińskie wazony, głównie z XVIII w. Z sali tej przechodzi się do Wielkiej Galerii o długości 30 m, w której podczas świątecznych wydarzeń podejmowano przy stołach gości. Również z pięknie zdobionym stropem i ścianami oraz kryształowymi żyrandolami. Sąsiaduje z nią Biała Sala ze stropem w tym kolorze, ozdobionym kompozycjami stiukowymi: dzieci w kwiatach, bociana karmiącego pisklęta itp.
Jednym z najbardziej efektowych pomieszczeń stworzonych przez J. Grafa jest Owalny Gabinet Porcelanowy, z 45 wazami na ścianach, jednak nie na błękitnym, lecz seledynowym tle. Po przeciwległej stronie Białej Sali znajdują się trzy niewielkie pokoje, wśród nich Gabinet Lustrzany, przeznaczone na odpoczynek w trakcie balów. Nie zamierzam oczywiście opisywać wszystkich pomieszczeń. Trudno jednak pominąć cały ciąg Apartamentów Księcia. Znajdują się one w amfiladzie, składają z 20 pomieszczeń, w tym również kilku sal paradnych, sypialni, biblioteki i bilardowej.
Barok i rokoko
Podobnie „Pokoju Zubowych” wyposażonego w meble i inne sprzęty z czasów tych posiadaczy pałacu po 1795 roku. Oczywiście również ze zdobionym kobaltem ozdobnym piecem, obitymi jedwabiem ścianami z obrazami, meblami itp. Jedną z „perełek” jest Pokój Róż, w którym chyba najwyraźniej widać styl niemieckiego rokoko. Z alegorycznym malowidłem stropowym „Triumf Flory”, girlandami stiukowych róż na ścianach, a całość oczywiście w tonacji różowej. Sąsiadują z nim salony: „Malarstwa Niderlandzkiego” i „Władcy” z portretami przedstawicieli rodu Bironów i portrety ważnych władców w historii Księstwa Kurlandii-Zemgalii.
Na suficie sypialni księcia zaś alegorią „Wychowanie Amora”. Książęce łoże znajduje się w wysokiej i głębokiej wnęce. Z niszy alkowy wychodzą drzwi do toalety oraz do garderoby. Sąsiedni Gabinet Audiencji Księcia ma na suficie alegorię „Wenus i Adonis”, na ścianach m.in. duży portret księcia oraz jego dobroczyńców: cara Piotra III i carycy Katarzyny II. W pobliżu znajdują się: Salon Włoski z tamtejszym malarstwem i meblami oraz Jadalnia Księcia z długim, owalnym stołem na kilkanaście osób. Jej rewaloryzację zakończono w 1994 roku, ściany pokryte są sztucznym marmurem.
Duże różnice w apartamentach księcia i księżnej
Sufit Sali Bilardowej pokrywa alegoria „Sąd Parysa”, głównym meblem jest oczywiście stół bilardowy będący rekonstrukcją oryginalnego z XVIII w. Mnóstwo obrazów i innych dzieł sztuki, z marmurowym popiersiem cara Aleksandra II znajduje się w Salonie Szuwałowych utrzymanym w kolorze malinowym. Stosunkowo niewielki, ale również bogato ozdobiony i wyposażony w meble i dzieła sztuki oraz z pomieszczeniem z porcelanową, wiszącą na ścianie umywalką, jest Gabinet Roboczy Księcia. Zresztą jeden z dwu. Trochę zaskakują Apartamenty Księżnej w skrzydle zachodnim pałacu.
Składają się z 11 pomieszczeń w amfiladzie, ale znacznie mniej ozdobionych od apartamentów księcia. Dekoracje sufitowe i ścienne są tylko w buduarze oraz toalecie. W sypialni tapczan wysunięty jest do przodu, z baldachimem, ale dostępny z trzech stron. Natomiast w salonie księżnej, w którym przyjmowała gości, na ścianie wisi m.in. obraz „Martwa natura” z kwiatami. Stoi też trzypoziomowa waza dekoracyjna z miśnieńskiej porcelany. W gabinecie roboczym m.in. duży, zdobiony zegar francuskie z XVIII w. Stoi też z tamtych czasów sekretarzyk z szufladami na kilku poziomach, stół do pracy i inne wyposażenie.
Ogród francuski i różany
Uwagę zwraca też kilka fajansowych waz i figurek z manufaktury działającej w XVIII w. w estońskim Tallinie. Cały zespół pałacowy zajmuje 85 ha i składa się z 16 budynków. Są wśród nich też stajnie zaprojektowane przez nadwornego architekta księcia, Seweryna Jensena. Mieściły one 66 koni. Obok nich zaś wozownia.
Wspaniały jest pałacowy ogród francuski stworzony według oryginalnego projektu Rastrellego. Tylko w 1739 r. posadzono w nim 32.818 młodych lip, 500 kasztanów i 188 dębów. Są w nim barokowe fontanny, baseny, Zielony Teatr, pawilony oraz ogród różany, w którym w sezonie można obejrzeć 2200 historycznych oraz współczesnych gatunków i odmian tych kwiatów.
Odbywają się w nim wystawy, koncerty i inne imprezy, ale oczywiście tylko od wiosny do jesieni. Oglądałem je w pełnej krasie podczas poprzedniego tu pobytu. Tym razem pomijam, chociaż nawet zimą wytyczone przestrzenie, z alejkami, drzewami i krzewami, też robią wrażenie. Pałac Rundāle ma oczywiście ogromne znaczenie architektoniczne i historyczne. Odgrywa również ważną rolę kulturalną, organizując przez cały rok różnorodne imprezy i zajęcia. Od koncertów muzyki klasycznej i wystaw sztuki, po tradycyjne festiwale i przedstawienia teatralne. Jest też jedną z najważniejszych atrakcji turystycznych Łotwy.
Zdjęcia © Cezary Rudziński
Pisząc tę relację korzystałem z informacji zebranych w trakcie zwiedzania pałacu, a w części historycznej również z publikacji pałacowych: * Muzeum pałacu w Rundāle. * Рундальский дворец – autor Imant Lancmanis, wyd. 2011 r. * Schloss Rundāle – autor Imants Lancmanis, wyd. 2012 r.
Autor uczestniczył w wyjeździe studyjnym na Łotwę na zaproszenie Latvia Travel.
