Wiedza o tym, że Baskonia – Kraina Basków nad Zatoką Biskajską Atlantyku znajduje się nie tylko w Hiszpanii, ale również Francji, jest u nas chyba dosyć powszechna. Ale już raczej nie, że podobnie jest na południowym styku tych dwu krajów, nad Morzem Śródziemnym. Gdzie znana z tendencji separatystycznych, autonomiczna hiszpańska Katalonia ma swoje historyczne przedłużenie we Francji. A jego głównym miastem jest Perpignan.
Blisko 120–tysięczne miasto w Oksytanii w Pierenejach Wschodnich, główne historycznej krainy Roussillon i dawna stolica… Królestwa Majorki. Także współcześnie znaczna część jego mieszkańców posługuje się na co dzień nie językiem francuskim, lecz katalońskim. Dzieje tego fragmentu południowej Europy są długie, bywały bardzo burzliwe i pozostawiły po sobie sporo cennych zabytków. Z wykopalisk, a później przekazów historycznych wiadomo, że osobniki określane jako człowiekowate żyły tu już w epoce pliocenu (5,3–1,7 mln lat temu).
Celtowie, Rzymianie, Wizygoci, Frankowie
Około 500 r. p.n.e. osiedlili się tu Celtowie pokonani w 121 r p.n.e. przez Rzymian, którzy założyli na wschód od obecnego miasta Oppidum Ruscino. Od niego wywodzona jest nazwa Roussillon. Pod koniec istnienia Cesarstwa Rzymskiego (upadło w 476 r.), w roku 412 przybyli tu chrześcijańscy Wizygoci. W 711 r. Saraceni (koczownicze plemiona arabskie) najechali Półwysep Iberyjski i przekroczyli Pireneje, zatrzymał ich dopiero w 732 r. władca Franków Karol Młot (Charles Martell, 686-741). Ale większość Wizygotów uciekła, część zasymilowała się z Frankami, a teren ten na jakiś czas opustoszał.
To co dotychczas napisałem, dotyczy więc tylko prehistorii Perpignan. Jego historia zaś liczona jest dopiero od pierwszej pisanej wzmianki o nim w roku 927, jako Perpinianum. Wiadomo też, że w roku 961 Guilabert I odziedziczył to miasto wraz z całym hrabstwem po ojcu, hrabim Roussillon. Przekształcił je w stolicę, zbudował zamek, pierwszy kościół Notre-Dame du Correi i szpital. Jego prawdziwy rozwój nastąpił jednak dopiero, gdy stało się stolicą Królestwa Majorki (1262-1349). Utworzył je król Jakub I Zdobywca (1208–1276) król Aragonii, Walencji i Majorki oraz hrabia Barcelony, dla młodszego syna, infanta Jakuba II.
„Złoty wiek” w Królestwie Majorki
Królestwo to obejmowało Baleary, Roussillon, Cerdagne i Montpellier. Nowy władca postanowił mieć stolicę na kontynencie i zostało nią Perpignan. Przekształcił je w kwitnące miasto handlowo – rzemieślnicze z aktywną ludnością: tkaczy, wykańczaczy tkanin, farbiarzy, garbarzy, hafciarzy, złotników, malarzy i rzeźbiarzy. To wówczas zbudowano najważniejsze z zabytków zachowanych do naszych czasów. Państwo to istniało zaledwie kilkadziesiąt lat, później Perpignan przechodziło dosyć burzliwe dzieje, na szczegóły których nie ma tu miejsca, zanim stało się, w roku 1659, ostatecznie francuskim.
Obecnie jest stolicą Langwedocji – Roussillon w departamencie Alpy Wschodnie, nad rzeką Basse łączącą się z rzeką Têt. Składa się z kilku charakterystycznych dzielnic, z których dla turystów najważniejsze jest Centrum Historyczne (L’Ecusson) – katalońskie Stare Miasto. Jego symbolem jest Castillet, niewielka forteca zbudowana w XIV wieku z czerwonej cegły, dawna główna brama miejska, później więzienie, a obecnie muzeum i – na wieży – punkt widokowy. Średniowieczne mury miasta, poza niewielkimi fragmentami, zostały ostatecznie rozebranie na przełomie XIX i XX aby umożliwić jego rozwój.
Castillet
Castillet ma około 30 m długości, 15 m szerokości oraz wysokość 20 m. Grubość murów waha się od 3,5 do 2,5 m. Jego kształt jest owalny od strony zachodniej i prostokątny od strony wschodniej. Brama Notre-Dame ma 5 m wysokości i składa się z części wewnętrznej i zewnętrznej idealnie wkomponowanej w strukturę fortu. Zaś całość ma trzy poziomy, taras i wspomnianą wieżę. A także most zwodzony nad rzeką Basse. Castillet jest otwarty dla zwiedzających. Można zwiedzać zarówno wnętrze budynku, jak i sale wystawowe, które prezentują przegląd historii północnej Katalonii, od prehistorii do lat 60. XX wieku. Organizowane są w nim również wystawy czasowe.
Ważnym zabytkiem jest też Palais des Rois Majorque – Pałac Królów Majorki z XIII wieku, w sercu Perpignan. Gotycki, z okazałymi łukami, zbudowany z otoczaków rzecznych i cegieł oraz obramowań drzwi, okien, narożników i schodów z ciosanych kamieni. Na dole są bogato zdobione kaplice ułożone jedna na drugiej, tworzące kompleks przypominający feudalną wieżę. Całość składa się z kilkunastu części i obiektów: Donżonu, Jadalni, Sypialni i Apartamentów Królewskich, Białego Pałacu, Pokoju nazywanego Majorkańskim, Galerii i Portalu Kaplicy Górnej, Kaplic: Św. Krzyża i Marii Magdaleny oraz Galerii i jadalni Królowej. W skrzydle południowym zaś Wielkiej Sali.
Loge de Mer i klasztory
Obok dolnej kaplicy jest zakrystia, do górnej prowadzi galeria. Z zabytków świeckich miasta ważnym jest także Loge de Mer – Loża Morza z arkadami. Pierwotnie targowisko dla handlu morskiego z siedzibami głównych armatorów oraz ważny punkt spotkań marynarzy i miejsce, gdzie negocjowano umowy morskie z Katalonią. Współcześnie mieści się w nim Biuro Turystyczne Perpignan. Obok stoi ratusz. Na placu przed Lożą, noszącym nazwę Place de la Loge, stoi posąg Aristide Maillola (1861-1944), artysty malarza, rzeźbiarza i projektanta tkanin, „Wenus z naszyjnikiem”.
Szczególnie cenne w Perpignan są zwłaszcza obiekty sakralne. W średniowieczu miasto było bowiem siedzibą kilku klasztorów: dominikanów i ich odrębnej gałęzi „żebraczej” nazywanej Trzecim Zakonem, franciszkanów, karmelitów, kanoników Saint-Sauveur, klarysek, Pokutujących Kobiet – byłych, pokutujących prostytutek. Zostały one jednak w XVI w. wygnane przez augustianów, którzy przejęli ten klasztor. Niektóre monastery były dużymi zespołami. Np. franciszkanów w dzielnicy Saint-Mathieu posiadał trzy kościoły, czworoboczny krużganek i liczne budynki klasztorne. Pozostało po nim jednak już tylko kilka ślepych arkad na ścianach sąsiednich budynków.
Katedra św. Jana Chrzciciela
Najważniejszą budowlą sakralną w mieście jest katedra św. Jana Chrzciciela, zbudowana z kamieni rzecznych i ciosanych skał. Wielka: ma 80 m długości, 18 m szerokości i 26 m wysokości. Zaczęto ją budować w roku 1324 jako gotycką, trzynawową. Po rozpoczętych wkrótce bratobójczych walkach prace wznowiono w 1433 r., całość ukończono jednak dopiero na początku XVI w. Ale msze odbywały się w niej już od roku 1453. Jej wyposażenie zmieniało się na przestrzeni wieków: od elementów gotyckich, poprzez renesansowe, barokowe i neoklasycystyczne, po neogotyk. Biały renesansowy, alabastrowy ołtarz główny wykonał na przełomie XVI i XVII w. Burgund Claude Perret.
Ale centralną figurę w nim, z pozłacanego drewna, wyrzeźbiono dopiero wiek później. Cały ołtarz tematycznie poświęcony jest patronowi katedry. W predelli, dolnej części retabulum, nastawy ołtarzowej, są to sceny z ostatnich chwil Jezusa: Ostatnia Wieczerza, Biczowanie i Agonia. Nad nią ścięcie św. Jana Chrzciciela i Uczta Heroda. W środkowej części: kazanie św. Jana Chrzciciela i Chrzest Chrystusa. A w górnej ołtarza: Nawiedzenie, Matka Boska z Dzieciątkiem, Narodzenie św. Jana Chrzciciel, Ostatnia Wieczerza i Biczowanie. Sklepienie prezbiterium wykonano w XV wieku.
Połączone świątynie
Bogate jest wyposażenie wnętrza i kaplic. W pobliżu drzwi do prezbiterium znajdują się romańska chrzcielnica z rzeźbionego marmuru z XI wieku. W kaplicy św. Gaudérique’a jest barokowy ołtarz, dzieło Louisa Générésa (1685–1687). Następne poświęcone są m.in.: św. Teresie z Ávili (XVIII wiek) i Niepokalanemu Poczęciu z barokowym ołtarzem Trémullasa Młodszego (1699–1703) oraz obrazem P.-J. Rieudemonta (1732) przedstawiającym „Perpignan uwolniony od zarazy”. Ostatnia po lewej stronie, to Kaplica Dusz Czyśćcowych z końca XIX wieku.
Za przejściem pod organami znajduje się kaplica Matki Boskiej z Correchs, która niegdyś była boczną nawą wcześniejszego kościoła z 1025 roku. Znajduje się tam leżąca figura Sancha I (1276-1324), jedynego króla Majorki, który mieszkał w Perpignan. Z różnych okresów: końca XIX i początku XX w. jest wyposażenie kaplic po prawej stronie nawy. Z jednym wyjątkiem: kaplicy Chrystusa Pobożnego z XV wieku przylegającej do katedry. Zbudowano ją aby umieścić w niej drewnianą, realistyczną figurę Chrystusa na krzyżu uchodzącą za wyjątkowe dzieło sztuki średniowiecznej.
Relikwie i organy
Katedra w Perpignan posiada dwa organy: główne i chórowe. Te pierwsze i ważniejsze zbudowano w XIV wieku, chociaż z późniejszymi piszczałkami. Jest ich 5057 i posiadają 58 głosów rozmieszczonych na czterech manuałach i pedałach. Katedra szczyci się też posiadaniem relikwii św. Jana Chrzciciela. Popiersia-relikwiarza z polichromowanego drewna, srebra i kryształów, którego koronę wykonał Pierre Hugot w XVII wieku. Oraz ramię św. Jana z pozłacanego brązu i emalii, wykonane przez firmę Armand-Cailla w Lyonie pod koniec XIX wieku. Ponadto fragmenty kości świętego.
Jak już wspomniałem, obok katedry stoi najstarszy kościół w mieście, romański o trzech nawach, z XI w., p.w. św. Jana Starego (St. Jean le Vieux) z cennymi detalami romańskimi. Obecnie zamknięty, służy jako magazyn katedry, z wejściem z niej, i niekiedy można go zwiedzać. Jego marmurowy portal zwieńczony jest rzeźbą Chrystusa na tronie, pochodzącą z późnego okresu romańskiego. Po jego obu stronach znajdują się posągi świętych, czterech ewangelistów. Innym cennym zabytkiem gotyckim z XIII w. jest kościół św. Jakuba. Szczególnie znany w mieście jako siedziba Bractwa Sanch.
Kaplica Świętych Cierni
Organizacji religijnej, której najbardziej widoczną działalnością jest coroczna procesja w Wielki Piątek. Kościół pochodzi z 1245 roku, jego budowę zlecił Jakub I Zdobywca (1208- 1276) król Aragonii (od 1213) i hrabia Barcelony, który w 1262 r. ustanowił Królestwo Majorki,. Stoi na wzgórzu, jest doskonale widoczny, a kaplicę Sanch dobudowano do jego fasady. Zabytkowa jest również, chociaż późniejsza, też Kaplica Trzeciego Zakonu, dawna wojskowa. Stoi w centrum, szczyci się pięknymi malowidłami z XVIII, XIX i XX wieku. Stanowi w mieście jedyny przykład architektury w stylu Ludwika XVI.
Wart zobaczenia jest też kościół św. Mateusza z ciekawą przeszłością. Zburzono go, aby nie zasłaniał… ostrzału, a następnie odbudowano w XVII w. W kościele tym znajduje się barokowa Kaplica Świętych Cierni, która ma wyjątkową historię. Poświęcona jest relikwii: czterem cierniom z korony Chrystusa, przechowywanym w relikwiarzu, który znajduje się w szafie pośrodku ołtarza. Według historii w 1239 roku król Francji Ludwik IX Święty (1214-1270) kupił koronę Chrystusa, która wcześniej należała do cesarzy wschodnio rzymskich. Dla jej przechowywania, a także innych relikwii, wybudował w Paryżu wspaniałą Sainte-Chapelle.
„Centrum Wszechświata” Salvadora Dali
Dziś Korona Cierniowa znajduje się w katedrze Notre-Dame w Paryżu. W 1270 roku Święty Ludwik podarował cztery ciernie z korony swojemu synowi, Filipowi III Śmiałemu, po jego wstąpieniu na tron. Ten król Francji zmarł w Perpignan w 1285 r. i przekazał te relikwie kościołowi św. Mateusza. Do cennych zabytków miasta należy też Casa Xanxo, stary dom w centrum miasta z XV wieku, który przetrwał stulecia w obecnym stanie. Jego zwiedzanie jest bezpłatnie. Wyróżnia się wspaniałym, płaskorzeźbionym fryzem, przedstawiającym liczne zwierzęta symbolizujące grzechy potępione przez Kościół katolicki.
Ale oprócz zabytków, są w mieście dwie znacznie młodsze budowle, których będąc tu nie można pominąć. Pierwsza, to dworzec kolejowy TVG. Kataloński surrealista Salvador Dalí (1904-1984) po wizycie w nim w 1963 r. ogłosił go Centrum Wszechświata. Twierdził, że najlepsze pomysły zawsze przychodziły mu do głowy, gdy siedział w jego poczekalni. Jego wizję „kosmogonicznej ekstazy” z 19 września 1963 roku upamiętnia obraz tego artysty „Dworzec w Perpignan” – „La Gare de Perpignan” namalowany w 1965. Monumentalny olejny, pełny symboliki i technik surrealistycznych, obecnie w Museum Ludwig w Kolonii.
Procesja bractwa Sanch, festiwale: gitarowy i fotoreportażu
Kilka lat później artysta kontynuował ten temat twierdząc, że Półwysep Iberyjski obracał się dokładnie na stacji w Perpignan 132 miliony lat temu. I przedstawił to na swoim obrazie z 1983 roku „Topologiczne porwanie Europy – hołd dla René Thoma”. Przy dworcu znajduje się pomnik Salvatora Dalí, a na jednym z trzech peronów widnieje namalowany dużymi literami napis „PERPIGNAN CENTRE DU MONDE” – „PERPIGNAN CENTRUM ŚWIATA”). Drugim z nowych budynków, który warto zobaczyć, jest Théâtre de l’Archipel. Składa się on z kilku brył, powstał w latach 2020-2019.
Jego podłużna, granatowa fasada ma jaskrawoczerwony kolor nawiązujący do kamieni szlachetnych charakterystycznych dla regionu Katalonii. Perpignan słynie też z ciekawych wydarzeń kulturalnych. O wielkopiątkowej procesji bractwa Sanch już wspomniałem. Ale trzeba do tego dodać również trzydniowy, bezpłatny festiwal gitarowy Guitares au Palais organizowany co roku w ostatni weekend sierpnia w Pałacu Królów Majorki. Każdego września miasto organizuje natomiast światowej rangi festiwal fotoreportażu Visa pour l’Image. O tutejszej kuchni i innych atrakcjach też można by napisać sporo.
Zdjęcia Natalia Ilyina
