Tak nazywa się, podkreślając, że nie jest muzeum, centrum wystawowe poświęcone twórczości, działalności i życiu braci Grimm w mieście Kassel w Hesji. Znajdują się w nim interaktywne prezentacje dotyczące „Słownika niemieckiego”, „Baśni dziecięcych i domowych” oraz życia sławnych niemieckich językoznawców, zbieraczy legend, baśni ludowych i bajek oraz autorów ich opracowań i publikacji, Jakuba (Jacob Ludwig Karl, 1785-1863) i Wilhelma (Wilhelm Karl, 1786-1859) Grimmów. Instytucja bardzo ważna, o ciekawej genezie i historii.
Ci dwaj Bracia urodzeni w mieście Hanau w Hesji, wychowani w Steinau and der Strasse i wykształceni w Kassel, w którym spędzili większość życia, chociaż obaj zmarli jako naukowcy w Berlinie i tam zostali pochowani, w świecie znani są przede wszystkim jako baśniopisarze. W Niemczech obok tego również jako znakomici językoznawcy – germaniści, kodyfikatorzy języka niemieckiego oraz autorzy jego pierwszego słownika, prace nad którym kontynuowane były przez wiele lat po ich śmierci. I oba te obszary ich działalności prezentuje w sposób multimedialny Grimmwelt.
Trochę historii
Jako Centrum multimedialne w obecnej formie postał w roku 2015, kiedy po dwuletniej budowie, kosztem 20 milionów €, otwarto je w specjalnie w tym celu wybudowanym gmachu w górnej części miasta – Weinbergu, czyli Wzgórzu winnic. W pobliżu już istniejących: Heskiego Muzeum Państwowego i Muzeum Kultury Sepukralnej. Jako ciekawostkę przytacza się tu fakt, że podczas prac budowlanych wiosną 2014 roku natrafiono tu na „znaleziska archeologiczne”: nożyce do drobiu, szklanki itp. Łącznie 450 pojedynczych elementów z których złożono 180 przedmiotów. Okazały się one pozostałościami po rodzinie Henschel, która mieszkała tu w małej willi w winnicy, zniszczonej podczas II wojny światowej.
Geneza Grimmwelt i źródła pochodzenia w nim eksponatów są oczywiście o wiele starsze. Dorobek obu braci, a także całej rodziny, bo liczącą się pozycję w niemieckiej sztuce i kulturze odegrał także ich najmłodszy brat Ludwig Emil (1790-1863), artysta malarz, grafik, rysownik i profesor Kunsthochschule – Wyższej Szkoły Sztuki w Kassel, znajdowały się i znajdują w różnych miejscach. Muzeum Braci Grimm (BGM) w tym mieście do 2014 roku mieściło się w Pałacu Bellevue i poświęcone było ich życiu i twórczości, ze szczególnym uwzględnieniem jednak baśni i legend, które zebrali.
Pierwsze muzeum – BGM
Uważało się jednak również za ośrodek koordynujący badania nad ich twórczością, z biblioteką i archiwum. W tym samym co BGM 1959 roku powstało obok niego również Towarzystwo Braci Grimmów. Zbiory jednego i drugiego znajdowały się w różnych miejscach, a przekształcenie tego zabytkowego pałacu w jedną wyspecjalizowaną placówkę „grimmowską” nie wchodziło w grę. Podstawą zbiorów muzeum było przekazanie mu posiadanych na ten temat zasobów przez Bibliotekę Murhardów i Miasta ((Murhardische Bibliothek der Stadt), innej ważnej instytucji w Kassel, istniejącej nadal.
Założyli ją dwaj bracia Murhardowie, potomkowie znaczącego w mieście heskiego rodu kupieckiego: Friedrich Wilhelm August Murhard (1778-1853), prawnik i pisarz oraz Johann Karl Adam (1781-1863), ekonomista, prawnik, archiwista i pisarz. Powstała zaś na bazie zbiorów dawnej Biblioteki Dworskiej Landgrafów Hesji w Kassel, która państwową stała się w roku 1831. Niestety w nalocie brytyjskich sił RAF 9 września 1943 r. wraz ze zbombardowanym miastem spłonęło 7/8 jej zbiorów szacowanych na około 400 tys. wolumenów i dokumentów. Ocalała jednak wieża Zwehren, w której przechowywano rękopisy.
Geneza nazwy
Pierwsze sale wystawowe Muzeum Braci Grimmów otwarto dla publiczności 4 stycznia 1960 r. w 175 rocznicę urodzin Jacoba Grimma. Znalazły się w nim również nowe nabytki, przede wszystkim główna część spuścizny artystycznej Ludwika Emila Grimma, korespondencja rodzinna i meble oraz przedmioty gospodarstwa domowego. Są one obecnie do obejrzenia w Grimmwelt, którego nazwę wyłoniono w referendum wśród mieszkańców, na które wpłynęło 270 propozycji. Jego gmach ma całkowitą powierzchnię użytkową około 4000 m² na pięciu poziomach. Przy czym 1600 m² powierzchni wystawowej znajduje się w piwnicach. Na parterze jest rozległe foyer, sklep i powierzchnie usługowe.
W sklepie dominują książki Grimmów w różnych językach, są też inne wydawnictwa oraz pamiątki. Wśród nich ciekawostkę stanowi banknot o nominale 0 € z podobizną jednej z postaci z baśni Braci oraz innymi nawiązującymi do nich i do miasta motywami. Podobny, oczywiście inny rysunkowo, widziałem również w Górskim Parku Wilhelmshöhe. Sprzedawane są w cenie 3 €. Na parterze jest również kawiarnia – restauracja „Fallada” której nazwa pochodzi z baśni Grimmów „Gęsiareczka”. Na piętrze znajduje się sala czasowych wystaw tematycznych oraz pomieszczenia pracowni naukowych i administracyjne.
25 obszarów tematycznych
Dla zwiedzających dostępny jest również dach o pow. 2000 m², z którego można oglądać miasto i okolice. Wystawa stała na dwu poziomach podzielona jest na 25 obszarów tematycznych oznaczonych literami alfabetu, z których każdy nosi nazwę pochodzącą od słowa ze Słownika Niemieckiego. Nie są one jednak zlokalizowane w kolejności alfabetycznej. Zwiedzając bez przewodniczki warto więc korzystać z bezpłatnego, drukowanego folderu – przewodnika, „Rundgang” po niemiecku. Jest również jego wersja angielska, a być może i w innych językach.
Zawiera on plan – schemat ekspozycji z jej, oznaczonej literami, nazwami i tematami oraz informacjami, co można i warto w nich obejrzeć. Po wprowadzeniu „Märchenhaft von A bis Z” działy te zaczynają się od litery niemieckiego alfabetu Ä, od słowa Ärschlein – Osiołek, zapowiadającego różne słownictwo używane w baśniach Grimmów i w tej ekspozycji. Po nim następuje… F – Froteufel – obszernego, jednego z najważniejszych, działu poświęconego projektowi i jego realizacji Słownika Języka Niemieckiego (Deutsche Wörterbuch), największego dzieła językoznawczego Braci Grimmów, który zapoczątkował również germanistykę. I jego realizacji aż do roku 1971 (!), kiedy został zakończony.
Słownik Języka Niemieckiego
Dział ten zajmuje aż 330 m², zgromadzono w nim mnóstwo pozycji, m.in. na całej ścianie, pokrytej stronami tytułowymi od podłogi do sufitu kolejnych i różnych wydań Słownika Niemieckiego. To jednak interesujące jest przede wszystkim dla germanistów, ewentualnie również innych językoznawców. Inne działy noszą nazwy miast, przy czym np. Kassel z czołową literą C, od jego dawnej nazwy Cassel, które odegrały dużą rolę w biografii Braci. B – Buch, to oczywiście, zgodnie ze znaczeniem tego słowa w języku niemieckim Książki i ich rola w życiu i zawodzie Grimmów. F – Froteufel, o przygotowywaniu przez 7 lat prze Braci do realizacji Projektu „Słownik”.
O – Organisierung – Organizacja pracy naukowej przez Braci. Są działy poświęcone poszczególnym, znaczącym baśniom, np. R – Rotkappe – Czerwony Kapturek. Przykłady można mnożyć. Ciekawie pomyślana została „Ścieżka przez Słownik” z pionowo rozmieszczonymi ich fragmentami. Jest oczywiście H – Holzwurzel, czyli Korzenie drzew, z ekspozycją kilku wyciętych pni z korzeniami: pozłoconego, posrebrzonego oraz pomalowanych na niebiesko i czarno. I – Illuminieren – Iluminacje, o XIX-wiecznych ilustracjach wydań Baśni. Obejrzeć można meble, sprzęty i inne pamiątki rodzinne Grimmów.
Ale najnowszego polskiego zbioru Baśni nie mają
Oryginalny jest Hexenhaus – Dom Czarownic, w którym zgromadzono mnóstwo różnorodnych zabawek, poduszek, nakryć głowy itp. Bardzo ważny jest dział W – Weitererzählen – Ciąg dalszy baśni i opowieści. Pierwszy tom Baśni Grimmów ukazał się w roku 1812, drugi w 1815, a w 1819 r. drugie wydanie. Na ich szerokich marginesach Bracia dopisywali zmiany, jakie należy w nich wprowadzić, inne zakończenia itp. Te tomy, nazywane ich „osobistymi egzemplarzami”, stanowią szczególnie cenną, przy czym ocalałą z wojennej pożogi, ich spuściznę. Przypomina je Skarbiec.
Grimmwelt szczyci się posiadaniem kompletu wszystkich pozycji obcojęzycznych Baśni Braci Grimmów wydanych na świecie w formie książkowej.
Nasza przewodniczka była więc bardzo zaskoczona, gdy ode mnie dowiedziała się, że w końcu ub.r. ukazała się w Krakowie w wydawnictwie Dwie Siostry kolejna, której w tym zbiorze brak. „Żyli długo i szczęśliwie, póki nie umarli. Nieznane baśnie Braci Grimm” prof. Elizy Pieciul-Karmińskiej, z ilustracjami Michaliny Jurczyk. Oczywiście natychmiast po powrocie do kraju wysłałem jej skan okładki i informację bibliograficzną. Książki niestety nie mogłem, gdyż otrzymałem ją od autorki z dedykacją.
Atrakcja turystyczna, chociaż nie dla wszystkich
Z działów wystawy stałej Grimmwelt wspomnę jeszcze o dwu z końcowymi literami alfabetu. XY odpowiada na pytanie: kto właściwie jest autorem tych Baśni: Lud, z którego pamięci i zasobów czerpali, a później opracowywali je lub pisali od nowa do druku, czy Bracia? I pod literą Z – Zettel – Notatki i uzupełnienia oraz o pracach badawczych Centrum Starej Literatury i Językoznawstwa Grimmwelt. To Centrum wystawowe jest również jedną z najważniejszych obecnych atrakcji turystycznych Kassel, chociaż nie wszystkich może ta tematyka zainteresować. Ale sądząc z tego, co tu widziałem i dowiedziałem się, bardzo licznie odwiedzanym.
I to od samego momentu otwarcia. W weekend udostępnienia go zwiedzającym, 4-5 września 2015 roku, Grimmwelt odwiedziło 15 tys. osób. Stanowiło to prawie jedną piątą liczby 80 tys., jaką wcześniej r o c z n i e przewidywał burmistrz Kassel Bertram Hilgen. A już po pierwszym roku zwiedzających doliczono się ponad 150.000! W sobotę, gdy i ja je zwiedzałem, ruch był na tyle duży, że musieliśmy mijać lub omijać inne grupy, nie wspominając już o indywidualnych zwiedzających.
Zdjęcia © Cezary Rudziński
Autor uczestniczył w międzynarodowym dziennikarskim wyjeździe studyjnym „Niemiecki Szlak Baśni” na zaproszenie DZT – Niemieckiej Centrali Turystyki i Deutsche Märchen Straße w Kassel.
