Warszawie przybył nowy pomnik, Wasiła Lewskiego (1837-1873), bułgarskiego bohatera narodowego, przywódcy walk o wyzwolenie Bułgarii spod jarzma tureckiego. Stanął w ogrodzie Ambasady Republiki Bułgarii od strony Alej Ujazdowskich 33/35.
Bułgarski bohater narodowy
Wasił Lewski urodził się jako Wasił Iwanow Kunczew. Był rewolucjonistą, ideologiem i strategiem politycznym. W 1858 r. jako 21-latek wstąpił do zakonu, przybrał imię Ignacy, a w rok później złożył śluby diakona. Zakon opuścił w roku 1861 podejmując działalność patriotyczną. W 1862 r. wyjechał do Serbii, zapisał się do Legionu Bułgarskiego organizowanego przez Georgiego Rakowskiego (1821-1867) i przyjął pseudonim Lewski. Do roku 1868 walczył w wojnie przeciw Turcji, a następnie zamieszkał w Bukareszcie i rozwinął teorię rewolucyjną, która zakładała zbrojne powstanie Bułgarów przeciw Turcji. Opracował również kształt przyszłego ustroju państwa, które miałoby stać się republiką demokratyczną, opierającą się na ideałach Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z czasów rewolucji francuskiej.
W latach 1869–1871 stworzył ogólnokrajową organizację, którą nazwał Wewnętrzna Organizacja Rewolucyjna. Obejmowała ona sieć komitetów podporządkowanych zarządowi w mieście Łowecz. Gromadziły one broń, organizowały szkolenia bojowe, dokonywały zamachów na Turków i Bułgarów uznanych za zdrajców. W 1872 r. doprowadził do zjednoczenia z silną organizacją emigrantów bułgarskich – Bułgarskim Rewolucyjnym Komitetem Centralnym Lubena Karawełowa (1834-1879). Lewski wrócił do kraju ale został pojmany 27 grudnia 1872 roku przez Turków, skazany na śmierć i 18 lutego 1873 powieszony w Sofii. Wielu rewolucjonistów działało jednak dalej, a komitety odegrały dużą rolę w przygotowaniu powstania kwietniowego 1876 r. Chociaż upadło, doprowadziło do wojny rosyjsko-tureckiej 1877-1878, w wyniku której Bułgaria uzyskała niepodległość po 5 wiekach tureckiego jarzma.
Obchody Święta Narodowego Bułgarii
Odsłonięcie pomnika Wasyla Lewskiego w Warszawie stało się jedną z dwu głównych części tegorocznych obchodów Święta Narodowego Bułgarii przypadającego 3 marca. Najpierw, tradycyjnie, Ambasada Bułgarii i Bułgarski Instytut Kultury zorganizowały 5 marca w sali koncertowej Uniwersytetu Muzycznego im. Fryderyka Chopina uroczyste spotkanie z przemówieniem J.E. Ambasador Pani Margarity Ganevej. Po powitaniu gości, m.in. Artura Harazima – Sekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, Bożeny Żelazowskiej – Sekretarza Stanu w Ministerstwie Kultury, płk. Mariusza Soliwodzkiego – Zastępcy Dyrektora w Biurze Bezpieczeństwa Narodowego, posłów i senatorów oraz ambasadorów innych krajów w Polsce wygłosiła obszerne przemówienie.
Przed nim przedstawiła gościa specjalnego z Bułgarii, Generalnego Dyrektora Bułgarskiej Agencji Telegraficznej Kiriła Valcheva. Przypomniała, że Święto Narodowe Republiki Bułgarii (3 marca), które obchodzi ona po raz 148. od 1878 r. jest emanacją bułgarskiego ducha i bułgarskich ideałów. Jest to nie tylko data w kalendarzu, ale symbol duchowego zmartwychwstania oraz miara bułgarskiej tożsamości narodowej i pamięci. Podkreśliła, że pomimo ogromnego dystansu geograficznego, Polskę i Bułgarię łączy podobny los historyczny – oba kraje na długo zniknęły z mapy Europy, ale dzięki poświęceniu i nieustępliwej, bohaterskiej walce swoich narodów odzyskały wolność i kontynuowały walkę o suwerenność i integralność terytorialną.
Bułgarsko – polska współpraca polityczna, gospodarcza i kulturalna
Wspólny los na przestrzeni wieków umacniał wzajemną sympatię między Polakami i Bułgarami, a zbieżność stanowisk w ważnych i aktualnych sprawach jest czynnikiem coraz bliższej współpracy między naszymi krajami, gdy jesteśmy sojusznikami i partnerami w UE i NATO oraz w wielu innych organizacjach międzynarodowych. Wysoko oceniła udaną polską prezydencję w Radzie UE, która odcisnęła głębokie piętno na kilku podstawowych i strukturalnie determinujących tematach dla przyszłego rozwoju naszej unii. A także pogłębienie i intensyfikację naszych stosunków dwustronnych we wszystkich obszarach: gospodarki, inwestycji, energetyki, klimatu, innowacji, branży IT oraz rozwoju startupów i ekosystemów w obu krajach.
Mówiąc o sprawach ekonomicznych stwierdziła, że relacje handlowe i gospodarcze między Bułgarią a Polską osiągnęły rekordowy poziom – w 2024 roku osiągnęły one prawie 5 miliardów euro – wzrost o około 30% w ujęciu rocznym. Szczególnie imponujący jest wzrost polskich inwestycji w Bułgarii – z 247 milionów euro do 583 milionów euro, a także rosnące zainteresowanie bułgarskiego biznesu polskim rynkiem. Całkowite obroty w 2025 roku wyniosą 4145,4 miliona euro, co ponownie przewyższa poziom z lat 2018–2023. Polska jest coraz ważniejszym partnerem gospodarczym dla Bułgarii! Bardzo ważnym sektorem współpracy dwustronnej i przyjaznych relacji bułgarsko-polskich jest turystyka. W ciągu ostatnich trzech lat liczba polskich turystów odwiedzających Bułgarię przekroczyła 450 tysięcy rocznie.
Podziękowanie zasłużonym
Wyraziła głęboką wdzięczność Konsulom Honorowym Republiki Bułgarii w Polsce, w Krakowie, Częstochowie i Katowicach, Gdańsku, Białymstoku oraz Poznaniu za ich aktywny wkład w promowanie wzajemnie korzystnej współpracy między naszymi narodami, w promocję bułgarskiej kultury, turystyki i rozwój wzajemnej wymiany gospodarczej. A także m.in. współpracującym ze sobą Instytutom Kultury, 65-letnim wspólnym badaniom archeologicznym. Wręczyła również wysokie odznaczenia bułgarskie poprzedniemu (2019-2025) ambasadorowi RP w Sofii Maciejowi Szymańskiemu i mieszkającemu od 1995 r. w Polsce Bułgarowi, prof. Georgijowi Minczewowi.
Drugą częścią tego wieczoru był recital bułgarskiej muzyki klasycznej XX wieku. W jego programie znalazły się utwory Ivana Spasova, Veselina Stoyanova, Nikolaya Stoykova i Petko Staynova, a grali pianiści: Romeo Smilkov, Velisłava Stojanova i Martin Dafinov. Natomiast 6 marca odsłonięto w ogrodzie Ambasady pomnik Wasyla Lewskiego. Przemówienie przypominające jego działalność wygłosiła J.E. Ambasador Pani Margarita Ganeva. A obszerne, poświęcone tradycjom historycznym i politycznym związkom bułgarsko – polskim, Dyrektor Generalny BTA Kiril Valchev. Ze względu na jego treść i wagę publikujemy je z niewielkimi skrótami, za zgodą autora:
Wieki bułgarsko – polskich związków
„… Dzieło Wasyla Lewskiego sprawia, że każde miejsce na świecie staje się bułgarskie, nawet bez związku z jego drogą życiową. Bo walka o wolność przekracza wszelkie granice. Czyni nas braćmi wszystkich, „bez względu na wiarę i narodowość”, jak mówi Lewski, dodając, że „wyciągamy rękę do każdego, kto gotów jest z nami przelać krew za życie i wolność człowieka”. Słowa te harmonizują również z polską walką o niepodległość, której świetlane wydarzenia miały miejsce w tym samym okresie historycznym XIX wieku, co bułgarska.
Bułgarów i Polaków łączy zatem idea wolności jako „jedynej cechy wyróżniającej cywilizację”, jak ujął to polski pisarz i orędownik polskiego wyzwolenia narodowego Adam Mickiewicz, którego pomniki w Burgas i Świętym Własie przypominają nam o jego pobycie na bułgarskim wybrzeżu Morza Czarnego tuż przed śmiercią w 1855 roku.
Idee wolności Lewskiego i Mickiewicza, którym stawiamy pomniki w Bułgarii i Polsce, łączą Bułgarów i Polaków od wieków. Polski król Władysław III nazywany był Warneńczykiem, ponieważ w wieku zaledwie 20 lat, próbując powstrzymać inwazję osmańską na Europę, zginął w bitwie pod Warną w 1444 roku, w której walczył u boku Frużyna – syna ostatniego króla Bułgarii Iwana Szyszmana. W Warnie znajduje się park-muzeum „Władysław Warneńczyk” – największy pomnik poświęcony obecności Polaków na ziemiach bułgarskich.
Polscy rewolucjoniści znaleźli schronienie na ziemiach bułgarskich po powstaniach listopadowym (1830-1831) i styczniowym (1863-1864), walcząc o niepodległość Polski, której terytoria w XIX wieku zostały podzielone między Rosję, Prusy i Austrię. Wnieśli oni do bułgarskiego ruchu wyzwoleńczego spod jarzma imperialnego nie tylko idee wolnościowe, ale także doświadczenie wojskowe.
Polscy żołnierze walczyli o wyzwolenie Bułgarii podczas wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878), ponieważ wielu polskich oficerów i żołnierzy służyło w armii rosyjskiej. Niektórzy pozostali po wyzwoleniu i pomagali w budowie młodego państwa bułgarskiego. Niektóre z pierwszych współczesnych map ziem bułgarskich zostały wykonane przez polskich naukowców i topografów wojskowych.
Kodeks Supraski sprzed 10 wieków
Jednak sympatia i wzajemny szacunek między Bułgarami a Polakami mają jeszcze głębsze korzenie historyczne, ponieważ idea walki o wolność opiera się na wiedzy wolnego człowieka. Oba narody przyjęły chrześcijaństwo, oparte na idei prawa człowieka do wolnego wyboru, mniej więcej w tym samym czasie – Bułgaria w 864 roku, a Polska w 966 roku. W tym czasie pismo słowiańskie, stworzone przez świętych braci Cyryla i Metodego, a rozwijane przez ich uczniów w Bułgarii, dotarło do Polski. Najliczniejszy i jeden z najwcześniejszych zachowanych starobułgarskich rękopisów z Presławskiej Szkoły Literackiej ze Złotego Wieku kultury bułgarskiej w X w. nosi nazwę Supraskiego od nazwy klasztoru Supraskiego, położonego 200 kilometrów na północny wschód od Warszawy. W nim zachował się przez ponad 500 lat i to właśnie tam dwa wieki temu został odkryty dla nauki.
Wspólny historyczny los Bułgarów i Polaków w obronie wolności trwa do dziś, kiedy podobnie czcimy bohaterów walki o tę wolność, takich jak Lewski. Po wspólnych latach komunizmu, dziś Bułgaria i Polska są razem w Unii Europejskiej i NATO. Wszystkie te fakty potwierdzają słowa bułgarskiego historyka literatury i założyciela w 1918 roku Towarzystwa Polsko-Bułgarskiego w Sofii, profesora Bojana Penewa (którego pomnik znajduje się również obok ambasady bułgarskiej w Warszawie), że „Polakom nie brakuje chęci zbliżenia się do nas”. Dlatego nalega, abyśmy lepiej się poznali.
Bułgarzy w Polsce
Częścią wysiłków, aby lepiej się dziś poznać, jest wymiana wiadomości między krajowymi agencjami informacyjnymi obu krajów, PAP i BTA, które w 2022 roku podpisały nową umowę o partnerstwie, rozwijającą poprzednie umowy, z których pierwsza pochodzi z 1975 roku. W związku z tym, w specjalnej sekcji, BTA publikuje codziennie jeden materiał PAP z Polski i wysyła do polskiej agencji materiał BTA z Bułgarii. Półwieczna współpraca pozwala nam prezentować cenne materiały z naszych archiwów, takie jak retrospektywa materiałów informacyjnych opublikowana dzisiaj przez BTA, poświęcona setnej rocznicy urodzin jednego z najsłynniejszych polskich artystów – reżysera Andrzeja Wajdy, uważanego za „ojca polskiego kina” i „sumienie narodu polskiego”, który, nawiasem mówiąc, w jednym z tych materiałów mówi o potrzebie osobowości – głosu całego społeczeństwa, gdy jest ono bez głosu, takiego jak Lewski.
Również od 2022 roku BTA regularnie publikuje wiadomości ze społeczności bułgarskiej w Polsce w nowo utworzonej sekcji „Świat BG”. Od tego czasu zamieszczono tam łącznie 337 informacji o Bułgarach w Polsce, podczas gdy w 2022 roku było ich zaledwie 15, a w 2025 roku było ich już 91. Możliwości dostępu do informacji są jednak szersze, ponieważ według oficjalnego spisu ludności z 2021 roku w Polsce mieszkało 2373 Bułgarów, a jest ich znacznie więcej, biorąc pod uwagę fakt, że grupa „Bułgarzy w Polsce” na portalu społecznościowym „Facebook” zrzesza ponad 3200 członków.
Jako ważne źródła informacji o obecności Bułgarii w Polsce – oprócz niezwykle aktywnej ambasady i Bułgarskiego Instytutu Kultury w Warszawie, a także pięciu konsulów honorowych – należy wyróżnić Szkołę Bułgarską „Dora Gabe” w Warszawie z filią w Krakowie, stowarzyszenia bułgarskie, takie jak to im. Hristo Botewa, oraz zespoły folklorystyczne „Bulgarika” i „Izgrev” w Warszawie i „Iglika” w Krakowie, a także wszystkich nauczycieli i studentów języka bułgarskiego na polskich uniwersytetach oraz języka polskiego w bułgarskich szkołach wyższych.\
Aleje Ujazdowskie 31/33 w Warszawie
Wyciągnięta ręka do wolnego życia razem – słowami Lewskiego, od których zacząłem – pozwala nam nie tylko na pełniejszy rozwój relacji w biznesie, kulturze, edukacji, turystyce (polskich turystów w Bułgarii jest prawie pół miliona), ale także daje nam nadzieję, że zawsze po czasach chaosu i cierpienia, takich jak dzisiejsze nowe wojny na naszym świecie, nadchodzi lepsza przyszłość, jak w finale eposu „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza, który sam powiedział, że swoją twórczością chce „wzmacniać serca” – tak samo jak robił to Lewski”.
Po przemówieniach, w obecności zaproszonych gości, Bułgarów mieszkających w Polsce oraz Polaków interesujących się historią, kulturą oraz współczesnością Bułgarii, m.in. przedstawiciela naszego portalu, J.E. Ambasador, Pani Margarita Ganeva odsłoniła pomnik – popiersie Wasyla Lewskiego. Jego autorami są: artysta rzeźbiarz Stanisław Korczew i architekt Ceno Todorow. Po czym bułgarskie uczennice odczytały okolicznościowe teksty, zaś uczestnicy i goście uroczystości robili sobie zdjęcia na tle nowego pomnika.
Zdjęcia autora