Położone nad Menem w Hesji Hanau szczyci się nie tylko tytułem Miasta Braci Grimm, bo to w nim urodzili się słynni niemieccy językoznawcy oraz zbieracze baśni, legend i bajek opracowujący je i publikujący. Ale również Miasta Złotników. Bo to rzemiosło artystyczne, a później także przemysł, odgrywało w nim od kilku wieków znaczącą rolę w gospodarce, a od ponad 80 lat jest siedzibą Niemieckiego Domu Złotników – Deutsches Goldschmiedehaus, ich stowarzyszenia oraz jednym z najważniejszych ośrodków niemieckiego złotnictwa o znaczeniu międzynarodowym.
Biżuteria z metali i kamieni szlachetnych oraz symbole władzy: korony, diademy i inne jej akcesoria, noszone od wieków jako symbol statusu, wiary czy miłości, jest także jednym z fascynujących świadectw ludzkiej kreatywności i dążenia do piękna. Złotnictwo zaś, jako sztuka wytwarzania z kruszców wyjątkowych dzieł, stanowi integralną część ludzkiej historii. Przypomnę kilka z zachowanych w skarbach, o których niegdyś pisałem i o ile było to tylko możliwe przedstawiałem na zrobionych im zdjęciach. Złoty skarb Priama odkryty w Troi w 1873 przez Heinricha Schliemanna.
Złotnicze skarby sprzed wieków
Skarbów z grobowca egipskiego faraona Tutenchamona, z kurhanów Traków w muzeach Bułgarii oraz scytyjskich na Ukrainie, zwłaszcza w zbiorach w Kijowie. Oszołamiające pięknem i ilością Złoto Inków w jego Muzeum w Limie, a zwłaszcza w Narodowym Banku Kolumbii w Bogocie, w których niestety nie wolno fotografować. Gdy się je tam ogląda, trudno opędzić się od myśli, jak wiele wspaniałych dzieł tamtejszego złotnictwa przepadło ludzkości na zawsze przetopionych na sztaby metalu przez europejskich barbarzyńców – konkwistadorów. Ogromny dorobek, i to od czasów średniowiecza, renesansu i baroku mają również niemieccy złotnicy.
Że wspomnę, bo o nich również pisałem i to niedawno, chociażby zachowanych w kościołach Kolonii tabernakulach i relikwiarzach. Największego, jaki kiedykolwiek widziałem, o długości 220, szerokości 110 i wysokości 153 cm w kolońskiej katedrze, wykonywanego przez niemal 40 lat (1181-1230) przez niemieckiego złotnika Mikołaja z Verdun. Czy mniejszych, ale również zachwycających artyzmem w tamtejszych romańskich kościołach: Złocony relikwiarz Machabeuszy w św. Andrzeja, liczne również pozłacane w Złotej Komnacie kościoła św. Urszuli, czy tabernakulum w stylu manieryzmu, dzieło Wendelina Beyschlaga z 1608 r.
1942: Muzeum Sztuki Metalowej
Trudno pominąć także monstrancje i inne obiekty sakralne, czy biżuterię, nie mówiąc już o niezliczonych, wspaniale zachowanych srebrnych, zwłaszcza z bliższych nam czasów, baroku i rokoko, talerzy, naczyń, posążków, figur, bransolet itp. Sporo ich powstało również w Hanau. Rola i miejsce tutejszego złotnictwa była tak znaczna, że latach 30-tych XX w. berliński jubiler Ferdinand Richard Wilm (1880-1971), założyciel Towarzystwa Sztuki Złotniczej, od 1932 r. promował rzemiosło złotnicze i jubilerskie, a podczas wizyty w Hanau znalazł odpowiednie w nim miejsce na utworzenie poświęconego mu Muzeum Sztuki Metalowej w budynku na Altstädter Markt.
Był to, wykorzystywany już w innych celach, dawny późnogotycko – wczesnorenesansowy Ratusz Staromiejski, zbudowany w latach 1537-1538. Muzeum Sztuki Metalowej otwarto w nim podczas II wojny światowej, 18 października 1942 r. Poczta III Rzeszy upamiętniła to wydaniem serii okolicznościowych znaczków pocztowych w dopłatami: 6+4 fenigi i bardzo wysoką 12+88 fenigów, karty pocztowej (całostki) z wydrukowanym znaczkiem opłaty o niższym nominale z tej serii oraz, z lewej strony adresowej, fotografią muzeum, a także okolicznościowym datownikiem.
Odbudowana ruina
19 marca 1945 r. budynek ten, podobnie jak większość centrum Hanau zamienionego w centrum gruzów przez aliancki nalot, przestał istnieć. Na zachowanym zdjęciu z lotu ptaka doskonale widać, że ocalały tylko ściany szczytowe budynku wzniesionego z „pruskiego muru”, część jednej z zewnętrznych, fragmenty wewnętrznych oraz kamienna część parteru i piwnic. Umożliwiło to jego dokładną odbudowę, która zakończyła się w roku 1958. Zachowując jednak stan ścian zewnętrznych i dachu, dostosowując natomiast 3 wewnętrzne piętra na potrzeby wystawowe muzeum.
Wejście do niego jest po zewnętrznych, podwójnych schodach, dodanych do budynku w roku 1742. Fasadę zdobią kamienne, wykute w piaskowcu liczne płaskorzeźby z XIV-XVI w. przedstawiające, jak to określono w dwujęzycznym, niemiecko–angielskim, 171 stronicowym przewodniku po tym muzeum, „aluzje do głupoty i miłości własnej, a także przedstawienia mitycznych stworzeń lub mądrej burżuazji — program obrazowy odziedziczony po średniowieczu”. Pierwotnie na parterze mieściły się hale handlowe przypominające arborety, na pierwszym piętrze sala rady, salon i korytarz, a na górnym piętrze magazyn. Miara Hanau, używana na targu, jest osadzona w fasadzie jako żelazny pręt.
Fontanna Sprawiedliwości i wystawy
Przed budynkiem stoi zabytkowa Fontanna Sprawiedliwości, którą wieńczy postać Sprawiedliwości z wagą i mieczem. wybudowana przez Johanna Rabe w roku 1611. Dwa lwy po lewej i prawej stronie trzymają na niej tarcze z herbami Starego Miasta w Hanau i hrabiów Hanau-Münzenberg. Oprócz muzeum Niemieckiego Domu Złotników mieści się w nim również siedziba Towarzystwa Sztuki Złotniczej. Po połączeniu administracji Starego i Nowego Miasta Hanau w trzeciej dekadzie XIX wieku, jej siedzibą został Nowy Ratusz. Budynek starego na Altstädter Markt był tymczasowo wykorzystywany na siedzibę Sądu Krajowego Hanau, a następnie przez różne szkoły.
Od 1902 roku do założenia w nim Muzeum Sztuki Metalowej mieściło się w nim Muzeum Towarzystwa Historycznego Hanau. A na małym dziedzińcu znajdowało się lapidarium. Na początku lat 80. przeprowadzono szerokie prace remontowe i modernizacyjne wewnątrz budynku. Przeprojektowano dwie duże hale wystawowe i wyposażono je w nowe gabloty. W 2004 r. dodano dobudówkę z tyłu budynku. Aby zapewnić dostęp bez barier do wszystkich powierzchni wystawowych, dobudowano wieżę windy z fasadą z piaskowca, foyer na poziomie gruntu z dużymi szklanymi fasadami zwróconymi w stronę placu kościelnego (od tyłu budynku) oraz zainstalowano nowoczesne sanitariaty.
Od 1772 Państwowa Akademia Rysunku
Tradycje złotnictwa w Hanau sięgają początku XVII wieku. W roku 1772 powstała tu Hanauische Academie der Zeichenkunst – Państwowa Akademia Rysunku, która kształciła wykwalikowanych złotników od 1889 roku. Od 1985 roku budynek dawnego ratusza jest, jak już wspomniałem, również siedzibą Towarzystwo Sztuki Złotniczej przeniesionego tu z Hamburga. Obecnie jest tu ekspozycja stała – wybór z posiadanych blisko tysiąca obiektów. Znaczącą jej część muzeum zawdzięcza mistrzowi złotnictwa Ebbe Weiss-Weingartowi, który podarował mu 250 sztuk biżuterii z lat 1947-1998.
Stanowi też przegląd krajowej i międzynarodowej po 1945 r., sztuki złotniczej obejmujący różnorodną biżuterię i zastawę stołową. Wśród eksponatów uwagę przyciąga m.in. piękna brosza produkcji tutejszej fabryki jubilerskiej Friedrich Kreuter & Co z końca lat 50-tych,wykonana z żółtego i czerwonego złota, szafirów i diamentów. Wartych zobaczenia jest też co najmniej kilkanaście różnych obiektów jubilerskich, m.in. kinetyczne pierścienie, bransolety, puchary i srebrne naczynia. Ale szczerze mówiąc poza nimi nie zauważyłem niczego, przynajmniej mnie, „powalającego”.
Warto jednak odwiedzić to muzeum
Prawdopodobnie widziałem na świecie już zbyt wiele naprawdę przepięknych wyrobów jubilerskich, zwłaszcza starych. Główną rolą tego muzeum jest jednak organizowanie różnorodnych wystaw czasowych, zwłaszcza autorskich, złotników i jubilerów z różnych krajów i kontynentów. We wspomnianym przewodniku znajduje się ich lista z dosyć szczegółowymi opisami, od roku 1942.
Przeważnie co roku, poczynając od 1958, odbywa się ich po kilka, ale w niektórych latach nawet kilkanaście, z rekordem 15 w roku 1977. Od lat organizowane są także Triennale Srebra.
Tematyka odbywających się tu różnorodnych wystaw obejmuje retrospektywy indywidualnych projektantów biżuterii i narzędzi, wystawy tematyczne, ale program obejmuje również prezentacje różnych grup artystycznych i ważnych instytucji edukacyjnych. Organizowane są również tematyczne prezentacje na temat historii biżuterii. W piwnicy znajduje się pokazowy warsztat, w którym zwiedzający mogą zapoznać się z pracą złotników, a także ze szczegółowymi technikami tego rzemiosła. Będąc w Hanau warto odwiedzić to muzeum, gdyż jest ono jednym z najważniejszych centrów wystawowych złota i złotnictwa w Niemczech.
Zdjęcia: © Cezary Rudziński
Autor uczestniczył w międzynarodowym dziennikarskim wyjeździe studyjnym „Niemiecki Szlak Baśni” na zaproszenie DZT – Niemieckiej Centrali Turystyki i Deutsche Märchen Straße w Kassel.
