Burgos, około 180-tysięczne miasto w prowincji Kastylia i León o wielowiekowej historii, jest jednym z najpiękniejszych, bogatych we wspaniałe zabytki, prawdziwe perły dawnej architektury, nie tylko w północnej Hiszpanii. Zawdzięcza to w znacznym stopniu położeniu na pielgrzymkowej Drodze św. Jakuba – Camino de Santiago, Via Regia. Czyli podlegającej bezpośrednio królowi, z obowiązującymi na niej specjalnymi prawami.
A równocześnie lokalizacji na historycznym średniowiecznym trakcie handlowym łączącym hiszpańskie północne wybrzeże Zatoki Biskajskiej z południem Półwyspu Iberyjskiego. Początki kultu św. Apostoła Jakuba Większego († rok 43 lub 44) i drogi pielgrzymkowej do jego grobu w mieście Santiago de Compostela na północnym zachodzie Hiszpanii sięgają IX wieku. Pierwszym pielgrzymem udokumentowanym w źródłach pisanych w roku 950 był biskup francuski Le Puy Godescalco. Szlak pielgrzymi początkowo prowadził tylko z Francji jako Camino Frances, ale wkrótce powstało wiele innych.
Z Kijowa i Litwy, przez Polskę, Rosję, Niemcy i Francję
Prowadziły z różnych miejsc południa Europy, jej wschodu oraz krajów bałtyckich przez miasta hanzeatyckie. Pielgrzymki do Santiago de Compostela stały się w średniowieczu najważniejszymi obok tych do Rzymu i Jerozolimy, a szczytowy ruch na Drodze św. Jakuba miał miejsce w wieku XIII. Ale popularny jest, i zainteresowanie nim ostatnio rośnie, również współcześnie. Przy czym pielgrzymi oraz turyści, bo nie wszyscy wyruszają nań w celach religijnych, różnymi trasami. W Europie są 22 główne, a tylko w Polsce, licząc ich oznakowane i tak nazywane odcinki, aż 18.
Via Regia, południowa, prowadzi od granicy z Ukrainą, na której łączy się z odcinkiem Kijów – Żytomierz, Łuck, Włodzimierz Wołyński i Lwów, przez wiele miast oraz odcinków polskich, m.in. Przemyśl i Jarosław, Sandomierz, Lublin, Tarnów, Kraków, Opole i Wrocław do Zgorzelca oraz dalej przez Niemcy. Natomiast trasa północna, Via Baltica, zaczyna się w litewskiej Kretyndze i przebiega przez Królewiec, Gdańsk i Kołobrzeg do Świnoujścia oraz dalej na zachód przez Rostock i Bremę. Oprócz tych dwu głównych szlaków, przez Burgos prowadzi także wspomniana Camino Frances.
Celtowie, Rzymianie, Wizygoci, Maurowie
Ożywiony ruch pielgrzymkowy i handlowy w średniowieczu wpływał na rozwój oraz bogacenie się tego miasta założonego przez króla Asturii Alfonsa III Wielkiego (848-910) po odbiciu tego regionu z rąk Maurów w ramach konkwisty. Ale ludzie oraz ich człowiekowaci poprzednicy mieszkali tu o wiele wcześniej. Z wykopalisk archeologicznych wiadomo, że już 750-800.000 lat temu! W czasach nam bliższych, teren obecnego Burgos i jego okolice przechodziły kilkakrotnie z rąk do rąk. Celtom odebrali je Rzymianie włączając do prowincji Hispania Citerior a następnie Hispana Tarraconensis.
Po upadku Imperium Romanum żyli tu germańscy Swebowie, wyparci następnie w wieku V przez Wizygotów. A oni przez Berberów, którzy w VIII w. zajęli prawie całą Kastylię, chociaż na stosunkowo krótko. W połowie IX wieku odzyskał te ziemie wspomniany już Alfons III budując kilka zamków. I to właśnie od nich, łacińskiego Castella, czyli Kraina Zamków, pochodzi nazwa tej hiszpańskiej krainy. Jako pierwszy rządził nią hrabia Kastylii Diego Rodriguez „Porcelos” (?- rządził 873 – do † ok. 885) podlegając władcom królestwa Leónu. Pomijając historyczne szczegóły wspomnę, że hrabstwo Kastylii odłączyło się od niego, aby później, już jako królestwo, połączyć w jedno: Kastylii i Leónu.
„Złoty wiek”
W XI w. powstało tu, w stolicy królestwa jeszcze tylko Kastylii, rzymskokatolickie biskupstwo, podniesione w roku 1574 przez papieża Grzegorza XIII (1502-1585) do rangi arcybiskupstwa. Ale były to już inne czasy. Burgos było wówczas od dawna stolicą królestwa Kastylii i Leónu przeżywając ostatnie lata „Złotego wieku” swojej historii. Miastem bogatym zarówno dzięki ruchowi pielgrzymkowemu, jak i przede wszystkim rozwojowi gospodarczemu: rolnictwa, rzemiosła, rozbudowy szlaków komunikacyjnych, z bardzo dochodowym monopolem sprzedaży kastylijskiej wełny głównie do Flandrii.
Pozwoliło to na wznoszenie wspaniałych świątyń i budowli świeckich, które tak zachwycają współczesnych. Warto dodać znaczącą rolę tutejszej społeczności żydowskiej. Pierwsze pisane wzmianki o niej pochodzą z roku 974, a w wieku XIII miasto stało się największym ośrodkiem żydowskim w północnej Kastylii. Przy czym po wydaniu w roku 1492 w Alhambrze przez katolickich królów Hiszpanii: Izabelę I Kastylijską (Katolicka, 1451-1504) i Ferdynanda II Aragońskiego (1452-1516) „Edyktu Wygnania”, tylko nieliczni wyznawcy religii mojżeszowej zdecydowali się wyemigrować do Portugalii, a większość ochrzciła się, stając „Conversos” – Przechrztami.
Współczesność i coś dla podniebienia
Recesja i kryzys gospodarczy, jakie dotknęły Burgos i całe królestwo w końcu XVI w. były dotkliwe i długotrwałe. Trwały co najmniej do końca XVIII w, a liczba ludności spadła o połowę. Odradzaniu tutejszej gospodarki i kultury nie sprzyjała ani wojna domowa w latach 1936-1939, chociaż miasto nie uległo w jej trakcie zniszczone, ani II wojna światowa. W sposób bardziej zauważalny rozwija się ono dopiero od połowy XX wieku, z liczącymi się sukcesami. Obok gospodarki wpływa na to również odrodzenie i rozwój ruchu pielgrzymkowego, jak i nie związanego z religią turystycznego.
Bo miasto ma wysokiej klasie atrakcje przyciągające gości krajowych i zagranicznych. Zanim przedstawię najwspanialsze tutejsze historyczne i współczesne budowle, wspomnę o lokalnej kuchni i gastronomii, które również zachęcają do przyjazdów. W roku 2013 Burgos zostało wybrane „Hiszpańską stolicą gastronomiczną”, a w 2015 r. UNESCO nadało mu tytuł „Miasta Gastronomii”. Szczególnie słynne są tutejsze pieczone prosiaki i jagnięta. A także podstawowe wiejskie danie Morcilla de Burgos – kiełbasa z krwi wieprzowej, czyli nasza kaszanka. Tylko wypełniania przede wszystkim ryżem i przyprawiana cebulą i ziołami.
Najsłynniejsze zabytki
Z dań rybnych chyba Nr. 1 jest Dorsz a la burgalesa, typowe danie z Kastylii i León oraz miasta Burgos. Jego pochodzenie sięga 1610 roku, kiedy to zakonnice otrzymały od króla Filipa III (Habsburga, 1598-1621) solonego dorsza, którego przechowywały w komnatach klasztoru Santa Clara de Lerma. A gotowały z warzywami pochodzącymi z klasztornego ogrodu. Wśród tutejszych artykułów regionalnych spożywanych na zimno znakomite są szynki i różne warianty kiełbas oraz sery. Zwłaszcza Queso de Burgos, biały, miękki, tłusty ser wytwarzany z serwatki niegdyś mleka owczego, obecnie głównie krowiego. To oczywiście tylko przykłady.
Najważniejszymi magnesami przyciągającymi tu turystów jest zabytkowa architektura sakralna i świecka. Przede wszystkim katedra p.w. Świętej Marii, jedyna w Hiszpanii wpisana na Listę Dziedzictwa Ludzkości UNESCO jako osobna budowla. Bo inne najsłynniejsze: w Avili, Kordobie, Salamance, Sanitiago de Compostela i Toledo wpisano na nią jako część Starówek, zaś w Sewilli wraz z grupą budowli. Ponadto kilka starych kościołów oraz dwa klasztory. Natomiast ze świeckich Zamek, Arco de Santa Maria, czyli Łuk Tryumfalny – jedna z dwunastu średniowiecznych bram oraz neoklasycystyczny Ratusz.
Castillo de Burgos
Na szczycie wzgórza górującego 75 m nad miastem stoją resztki Castillo de Burgos – zamku i twierdzy, którą rozpoczął budować w roku 884, po wypędzeniu z tego regionu muzułmańskich Maurów, hrabia Kastylii Diego Rodriguez Porcfelos. Rozbudowany stał się siedzibą królów kastylijskich, później fortem artyleryjskim, a następnie fabryką broni. Zniszczony został, pozostały tylko fragmenty, w roku 1813 przez Francuzów podczas walk Hiszpanów o niepodległość. Warto jednak wdrapać się tu aby obejrzeć przepiękne widoki na miasto. I z tego miejsca rozpocząć poznawanie jego zabytków.
Jak już wspomniałem, najważniejszym jest katedra gotycka p.w. Świętej Marii budowana od roku 1221 na miejscu, a częściowo fundamentach wcześniejszej świątyni romańskiej, aż do 1567 roku. Powstało jedno z najpiękniejszych dzieł architektury tego okresu w Hiszpanii, wpisane w 1984 r. na Listę Dziedzictwa UNESCO. Posiada 3 nawy zamknięte od zachodu dwiema wieżami zakończonymi ośmiobocznymi iglicami pokrytymi wspaniałymi, ażurowymi kamiennymi maswerkami. Między wieżami znajduje się przepięknie zdobiona w kamieniu fasada ze scenami męczeństwa świętych.
Oszołamiająca Capilla Condestable’a
Świątynia ma 13 nieregularnie rozmieszczonych kaplic, z których najwspanialszym arcydziełem architektury jest ośmioboczna Capilla Condestable’a – Kaplica Konstabla dobudowana w latach 1482-1494 według projektu arch. Szymona z Kolonii, a ufundowana przez konstabla Don Pedro Fernandeza de Velasco i Manrique de Lara y Menca de Mendozę y Figueroa. Mieści się w niej m.in. ich podwójny grobowiec z wykutymi w białym marmurze na jego wieku postaciami obojga fundatorów. A wyjątkowo piękną, z wyrzeźbionymi w kamieniu filigranowymi dekoracjami, jest jej ośmioboczna wieża zakończona w narożnikach strzelistymi iglicami.
W katedrze znajduje się podwójny grobowiec słynnego średniowiecznego kastylijskiego rycerza Cyda Walecznego (Rodrigo (Ruy) de Vivar, El Cid Campeador, 1043-1099) oraz bohatera epickiego poematu „Pieśń o Cydzie” (Poema de mio Cid) z ok. 1140 roku i jego żony Doñi Jimeny. Wspaniały, rzeźbiony w drewnie oraz złocony jest ołtarz główny i kilka bocznych. A także kaplice, zwłaszcza, obok już wspomnianej, również św. Anny. Z tutejszych zabytków architektury sakralnej trudno pominąć 6 innych kościołów z wieków XIII-XVII. Zwłaszcza najstarszego po katedrze, gotyckiego p.w. św. Stefana (Iglesia de San Esteban).
Muzeum Ołtarzy
Współcześnie zamieniono go na Muzeum Ołtarzy, do którego zabytkowe eksponaty z wieków XV-XVIII przywieziono z różnych miejscowości prowincji Burgos. Pozostałe świątynie, to: *Gotycka św. Idziego (Iglesia de San Gil) z XIV-XV w, o prostym wyglądzie zewnętrznym i bogato zdobionych kaplicach. *Św. Mikołaja (Iglesia de San Nicolás de Bari). Pierwotnie z roku 1163, ale w obecnej postaci z XV-XVI w. Jego renesansowa fasada przedstawia sceny z życia tego świętego. *Późnogotycki Matki Boskiej Miłosierdzia (Iglesia y Convento de Nuestra Señora de La Merced) budowany od 1498 r. do XVI w. przez jezuitów, obecnie parafialny.
Część sąsiadujących z nim dawnych zabudowań klasztornych przekształcono współcześnie w hotel „NH Palacio de la Merced”. *Wczesno barokowy kościół św. Wawrzyńca (Iglesia de San Lorenzo el Real) z lat 1684-1694, również wzniesiony przez jezuitów, a w XVIII w zamieniony na parafialny. I *Gotycki kościół św. Agaty (Iglesia de Santa Agueda o Santa Gadea) z XV w. Szczególną rangę wśród tutejszych zabytków mają również dwa klasztory zbudowane na obrzeżach miasta. Cysterski żeński Las Huelgas (Monasterio de Santa Maria la Real de Las Huelgas) założony przez króla Kastylii od 3 roku życia, tj. 1158, Alfonsa VIII Szlachetnego (1155-1214) i królową Eleonorę Angielską (1162-1214) w 1180 r. na łąkach nad rzeką Arlanzón.
Klasztory i budowle świeckie
To w nim powstał około roku 1300 Codex Las Huelgas zawierający zbiór pieśni. A w klasztornym muzeum można oglądać wspaniałą kolekcję średniowiecznych tkanin. W tej, skromnej z zewnątrz budowli, znajdują się piękne, ozdobne wnętrza oraz wspaniałe gotyckie krużganki. Drugi klasztor, kartuzów (Cartuja de Miraflores), założony został w 1441 roku przez króla Jana II Kastylijskiego (1405-1454). Po śmierci został on w nim pochowany wraz z żoną Izabelą Portugalską (1428-1496). We wnętrzach szczególnie intersujący i wart dokładnego obejrzenia jest piękny, polichromowany ołtarz. Według tradycji został on pozłocony pierwszym złotem przywiezionym do Hiszpanii z Nowego Świata.
Nie brak też w mieście pięknych zabytków architektury świeckiej z okresu jego „Złotego wieku”. Najcenniejszymi i najbardziej znanymi jest Arco de Santa Maria, jedna z 12 średniowiecznych bram miejskich z XIV w. W latach 1536-1553 całkowicie przebudowana na Łuk Tryumfalny dla uczczenia króla Karola I Hiszpańskiego (Karola V Habsburga, 1500-1558). Przepięknie oraz bogato dekorowany scenami, postaciami i ozdobami wykutymi w białym piaskowcu. O kilka wieków młodszy jest Ratusz zbudowany w roku 1787 według projektu Ventury Rodrigeza w stylu hiszpańskiego neoklasycyzmu.
Muzeum Ewolucji Człowieka
Budowlą nową, bo oddaną do użytku w roku 2010, ale już sławną i przyciągającą tłumy zwiedzających, jest Muzeum Ewolucji Człowieka – MEH (Museo Evoluction Humana) zbudowane według projektu Juana Navarro Baldewega (ur. 1939). Jego podstawę stanowi, wpisane na Listę UNESCO, stanowisko archeologiczne Atapuerca położone 20 km na wschód od miasta. Jest w nim kilka jaskiń w których znaleziono skamieniałości i narzędzia kamienne najstarszych, znanych hominidów w Europie. Przedstawiona jest w nim historia odkryć na tym stanowisku, szczegółowo teoria ewolucji Darwina oraz mnóstwo unikalnych eksponatów. W gmachu mieści się również Centrum Kongresowe.
Jest to najważniejsze z 10 tutejszych muzeów, z których poznanie jeszcze przynajmniej dwu: Historycznego (Muzeum Burgos) i Książki przedstawiające ich historię od pierwszej postaci pisanej po współczesną elektroniczną, zachęcani są turyści i mieszkańcy. Podobnie jak dwu najważniejszych tutejszych parków: Fuentes Blancas i El Parque del Castillo – Zamkowy, z ruinami zamku, Centrum Ochrony Ptaków oraz terenami rekreacyjnymi i zabaw dzieci.
Już chyba tylko wymienienie najważniejszych zabytków, obiektów i atrakcji Burgos daje pojęcie, jak wiele ciekawego jest do zobaczenia i poznania w tym współcześnie mieście przemysłowym oraz uniwersyteckim.
Zdjęcia © Natalia Ilyina
