Katedra San Salvador (p.w. Zbawiciela) zbudowana w stylu strzelistego gotyku w latach 1388-1528 w centrum Starówki Oviedo, nieco ponad 200-tysięcznej stolicy Asturii na północy kraju, jest najważniejszym, ale tylko jednym z kilku tutejszych zabytków wpisanych na Listę Dziedzictwa UNESCO, a zarazem niezwykle ważną budowlą w dziejach całej Hiszpanii.
Mieszkańcy w paleolicie, Asturowie i Wizygoci
To niegdyś samodzielne królestwo, obecnie wspólnota autonomiczna i prowincja nad Morzem Kantabryjskim w atlantyckiej Zatoce Biskajskiej, sąsiadująca od wschodu z Kantabrią, od zachodu z Galicją, a na południu z Kastylią i Leónem, ma bogatą przeszłość. Na terenach współczesnej Asturii ludzie mieszkali już w okresie paleolitu, epoki kamiennej. W drugiej połowie I tysiąclecia p.n.e. zasiedlało je celtyckie plemię Asturów, pokonane w wojnie kantabryjskiej w latach 25-19 p.n.e. i podporządkowane Cesarstwu Rzymskiemu. W okresie jego upadku, na przełomie V i VI w n.e. region ten podbili Wizygoci.
Zachowując nazwę od pierwszych historycznych mieszkańców, najechany został on na początku VIII w przez muzułmańskich Maurów. Ale góry dały schronienie wybitnym Wizygotom, którzy pod wodzą Pelagiusza (? – † 737), późniejszego pierwszego króla Asturii, zapoczątkowali rekonkwistę – wyzwalanie ziem hiszpańskich spod ich panowania, zadając Arabom klęskę w bitwie pod Cavadongą w roku 722. Krzyż niesiony w tej bitwie przechowywany jest w katedrze w Oviedo jako jeden z najcenniejszych skarbów historycznych. Zwycięstwo to pozwoliło utworzyć Królestwo Asturii.
Początki miasta Oviedo
Następcy Pelagiusza zdołali do 910 roku wyzwolić ziemie hiszpańskie aż do rzeki Duero. Najbardziej zasobnej w wodę na Półwyspie Iberyjskim, blisko 900 km długości i obecnie na odcinku około 130 km graniczną z Portugalią, w której u jej ujścia leży portowe miasto Porto. W rezultacie zmian dynastycznych i podziałów ziemie asturyjskie weszły w roku 1230 w skład Królestwa Kastylii. Również wieku VIII sięgają dzieje miasta Oviedo. Założone zostało w roku 761 wokół istniejącego już klasztoru przez jego mnichów: opata Máximo i jego wuja Fromestano.
Od początku pomyślane zostało jako zaplecze dla sanktuarium, a w wieku następnym, gdy podczas rządów króla Alfonsa II „Czystego” (el Casto – ? 759, panował od 791 do † w 1842), w obecnym centrum pielgrzymkowym Santiago de Compostela odkryto domniemany grób apostoła św. Jakuba Starszego (Większego, ? – † 43 lub 44 r.), także na Drodze Pielgrzymiej do niego. Przypomnę, że jego relikwie przeniesiono tam rzekomo w VII w. z Jerozolim, a król ten przyczynił się do stworzenia jednego z nadal najważniejszych w Europie szlaków pielgrzymkowych. Zaś Oviedo stało się jednym z ważniejszych miast na jego północnej trasie.
Stary uniwersytet, hutnictwo i Starówka
Odsyłając zainteresowanych bardziej szczegółowymi informacjami o dziejach Asturii i Oviedo do bardziej kompetentnych na ten temat źródeł, wspomnę tylko, że w mieście tym w roku 1608 powstał, jeden z najbardziej znaczących obecnie w Hiszpanii uniwersytetów. Ufundowany w roku 1534 przez Inkwizytora i arcybiskupa Sewilli Valdésa-Salasa. A na rozwój krainy i jej stolicy wpłynęło w drugiej połowie XIX w. odkrycie złóż węgla i rud żelaza, przekształcające ten region w jeden z najbardziej uprzemysłowionych w kraju. Obecnie stołeczne miasto jest ośrodkiem hutnictwa oraz przemysły maszynowego, szklanego, chemicznego i produkcji naczyń.
A tak że celem przyjazdów turystycznych. Ovedo leży około 30 km od brzegu morskiego, a dla turystów najciekawsza jest w nim oczywiście tutejsza Starówka oraz wyjątkowej rangi zabytki znajdujące się nieco dalej od niej, na zboczu góry Monte Naranco. Za najstarszą część Starego Miasta uważana jest Cimadevilla, a w niej Plaza (plac) Trascorrales – dawny targ. Ale najważniejszy jest plac Alfonsa II „E l Caso” przy którym stoi katedra oraz pobliskie place: De Porlier z rzeźbą Eduarda Urculo i De Riego . Jest to ścisłe centrum w którym stoją również inne zabytki.
1200 letnia katedra San Salvador
Katedra, a ściślej Metropolitalna Bazylika p.w. św. Zbawiciela (San Salvador), ma już ponad 1200 lat i bogatą historię, z której wspomnę tylko o kilku najważniejszych faktach. Składa się z trzech świątyń przebudowywanych, burzonych i nadbudowywanych w ciągu wieków. Pierwsza powstała w końcu VIII w. jako fragment królewskiego centrum polityczno-religijnego obok pałacu królewskiego, kilku innych kościołów, klasztoru, łaźni i stajni. Początkowo jako duża bazylika zbudowana w stylu przedromańskim, tutaj nazywanym asturyjskim. Ufundował ją w roku 761 król Asturii Fruela I „Okrutny” (722-768).
Rozbudowana przez jego syna Alfonsa II, który w 810 r. utworzył w Oviedo biskupstwo. Świątynia była rozbudowywana i przebudowywana w miarę rosnących potrzeb mieszkańców i ruchu pielgrzymkowego. W wieku XII bazylikę odrestaurował arcybiskup Pelagius z Oviedo (? – w 1096 był diakonem w Oviedo – † 1152). W roku 1388 biskup Guterre z Toledo rozpoczął na miejscu stopniowo burzonych i częściowo starych fragmentach wcześniejszych świątyń wznoszenie nowej bazyliki – to ta, którą możemy oglądać współcześnie, w stylu „płomiennego” gotyku.
Cámara Sante z relikwiami świętych i skarbami
Trwała ona do roku 1551, w którym zakończyła się budowa strzelistej wieży katedry, jednej z dwu pierwotnie planowanych. Wieńczy ją ośmiokątna piramida uważana za jeden z cudów asturyjskiej architektury gotyckiej. Dodam, że w trakcie tej budowy zachowano najstarszą część preromańskiej bazyliki, tworząc część nazywaną Cámara Sante (Świętą Komnatą) w której przechowywane są relikwiarze ze szczątkami świętych. Bo w tamtej bazylice pochowani zostali święci: Eulogiusz w Kordoby, Leokadia i Pelagiusz z Kordoby (912-915) – chłopiec – męczennik. A także niektórzy asturyjscy władcy i ich żony.
Jednym ze skarbów katedry przechowywanych w Cámara Santa na I piętrze jest też Agatowa Skrzynia z relikwiami świętych przywieziona przed wiekami do Oviedo z Jerozolimy. Ponadto złote krzyże: Aniołów (Cruz de los ángeles) i Zwycięstwa (Cruz de la Victoria) – według tradycji to ten sam, pod którym Pelagiusz walczył w roku 722 pod Cavadongą pokonując Maurów. Opis katedry, jej historii, wnętrz oraz widoków z zewnątrz jest, w różnych źródłach, tak obszerny, że ograniczę się do kilku najważniejszych faktów. Piękny barokowy ołtarz główny wyrzeźbili w latach 1512-1517 artyści: Giralte de Bruselas i Juan de Balmaseda.
Grobowce, ołtarze, kaplice
We wnętrzu katedry znajduje się m.in. grobowiec króla Asturii Alfonsa II. Pochowano w niej również, we wspólnym grobowcu, jego ojca króla Asturii Fruela I „Okrutnego” i jego żonę, a matkę Alfonsa II, Munię z Alavy. Podobnie króla Alfonsa III z żoną Jimeną z Pampeluny i niektórych innych władców, a także arcybiskupów i biskupów. W okresie wczesno nowożytnym katedra w Oviedo wzbogaciła się o kilka kolejnych ołtarzy, ambit, zakrystię i kilka barokowych kaplic bocznych: Capilla de Santa Bárbara, Capilla de los Vigiles, Capilla de Santa Eulalia de Mérida.
Gruntowna renowacja kompleksu katedralnego wraz z przeprowadzeniem wstępnych badań zapoczątkowanych w roku 1995 odbyła się w latach 1998–2002. Przy tym samym placu, ale sąsiedniej pierzei, stoi Iglesia de San Tirso – kościół p.w. św. Thyrsusa (chrześcijańskiego męczennika w Azji Mniejszej, ? – † 251). Zabytek z korzeniami w IX w, ale tak wielokrotnie przebudowywany, że poza trifonium na ścianie wschodniej niewiele się w nim zachowało z pierwotnej asturyjskiej architektury preromańskiej. Z zabytków sakralnych w tym samym bloku budowli co katedra, stoi Monasterio San Pelayo – klasztor św. Pelagiusza z XII w.
Pałace i inne zabytki świeckie
Liczniejsze są pobliskie zabytkowe budowle świeckie. Przede wszystkim pałace. Najstarszy świecki budynek Oviedo – Palacio de la Rua z XV w. I młodsze: Palacio de Valdecarzana z XVII-XVIII z ogromnym herbem rodu Heredia na fasadzie i Palacio de Composagrado z XVIII w, obecnie siedziba sądu regionalnego. Z frontonem na Plaza Mayor stoi potężny gmach Ayuntamiento – Ratusza z XVI-XVII. Niestety, jest to już tylko jego replika, gdyż zabytkowy zniszczony został w latach wojny domowej 1936-1939 i odbudowany tuż po jej zakończeniu.
Oprócz licznych zabytkowych kamienic mieszczańskich na Starówce stoi też najważniejsze Muzeum Sztuk Pięknych (Museo de Bellas Artes). Otwarto je w roku 1980 przeznaczając na ten cel trzy sąsiadujące ze sobą, zabytkowe budynki: Palacio Velarde z XVIII w., Dom Orviedo – Portal i dobudówkę Domu Solis-Carbojal. Muzeum szczyci się posiadaniem 15 tysięcy dzieł sztuki, głównie malarstwa hiszpańskiego, asturyjskiego, włoskiego i flamandzkiego z XV-XX w, a także grafiki i rzeźby. W stałej ekspozycji jest tylko około 800, ale często organizowane są wystawy czasowe i okolicznościowe.
Muzeum Archeologiczne i perełki na przedmieściach
Skoro o muzeach mowa, trzeba wspomnieć jeszcze Muzeum Archeologiczne w dawnym klasztorze benedyktyńskim San Vincente. Poza znaleziskami, głównie z miejscowych wykopalisk, a przede wszystkim przechowywanymi w nim dziełami sztuki preromańskiej z VIII-X w. z kościołów w wioskach, górach i dolinach, w których trudno je konserwować i zabezpieczać, warto obejrzeć też sam klasztor z pięknie zachowanymi krużgankami. Na Starówce zachowały się także fragmenty otaczających ją w przeszłości średniowiecznych murów obronnych.
Wspomniałem już o starych zabytkach andaluzyjskich na zboczu góry Monte Naranco, około 2 km od centrum Oviedo. To przede wszystkim kościół p.w. św. Marii na Naranco, piękny przykład asturyjskiej architektury preromańskiej. W podobnym stylu sąsiadujący z nim kościół San Miguel de Lillo. No i oczywiście kościół San Julián de los Prados, nazywany Santullano. Zbudowano go w latach 812-842 na cześć męczenników Juliana i Basilisy, małżeństwa, które wycofało się do życia zakonnego. Aż do XI wieku był on największą świątynią chrześcijańską w Hiszpanii.
Trzykrotna Hiszpańska Stolica Gastronomii
Jest to trzynawowa bazylika, z zachowanymi cennymi malowidłami i ciekawym wnętrzem. Stoi na obrzeżach miasta w Pumarin, po prawej stronie autostrady A-6. I wraz z katedrą oraz kilkoma innymi najcenniejszymi zabytkami Oviedo wpisany jest na Listę Dziedzictwa UNESCO. To, o czym napisałem dotychczas, świadczy jak ciekawy jest architektoniczny krajobraz miasta, w którym widać ślady andaluzyjsko – preromańskie, gotyckie oraz barokowe, ale również nowoczesne w dzielnicach poza Starówką, które również warte są poznania, o ile dysponuje się na to czasem.
Wszystko to niezbyt daleko w tym nieco ponad 200-tysięcznym mieście. Ale poza zwiedzaniem, turysta ma również inne potrzeby. Musi przede wszystkim jeść. A pod tym względem Oviedo może być i jest również celem przyjazdów tylko gastronomicznych. Kuchnia asturyjska, i oczywiście także stolicy regionu, słynie ze smakowitości oraz doskonałej sieci lokali gastronomicznych. Nie bez podstawy w roku 2024, a poprzednio w latach 2012 i 2022, Oviedo było Hiszpańską Stolicą Gastronomii. W kraju, który w tej dziedzinie ma się czym pochwalić i przyciągnąć smakoszy, to ogromne wyróżnienie.
Co dla podniebienia?
Słynne są tutejsze „bogate” dania mięsne, takie jak carne gobernada – wołowina duszona w białym winie. I inne mięsa. Sycące gulasze fasolowe z najbardziej znanym fabada, czy pożywna gęsta zupa fasolowa z jej gatunku fabes. Do której dodaje się chorizo, kiełbasę podobną do naszej kaszanki, szynkę oraz boczek. Oczywiście ryby i inne świeże owoce morza w różnych postaciach, pyszne sery. Zwłaszcza Cabrales, Vidiago czy Gamonedo. Z przekąsek m.in. bollos preñaos – pikantne, nadziewane chleby. Do picia jabłkowy calvados, z którego Asturia słynie oraz wina i mocniejsze trunki, przede wszystkim brandy.
I, oczywiście, różnorodne słodycze oraz desery, chociaż niekiedy zaskakujące polskie podniebienia. Np. ryż na mleku, asturyjskie naleśniki frixuelos, czy tarta migdałowa. Wybór jest ogromny podobnie jak wśród zabytków czy muzeów do zwiedzania. Można też po prostu pospacerować po Starówce i nowych dzielnicach, zrobić zakupy, ewentualnie odpocząć gdzieś w parku czy na terenach zielonych. Lub wybrać się nad morze, czy w okolice również ciekawe i bogate w zabytki oraz atrakcje turystyczne.
Zdjęcia: © Natalia Ilyina
