To jedna z najtragiczniejszych informacji i zdjęć, jakie dzisiaj nadeszły z walczącej z rosyjskim najazdem Ukrainy, poza tamtych o zbrodniach na ludności cywilnej (Bucza, Irpiń, Mariumpol i wiele innych miejscowości) popełnionych przez żołdactwo kremlowskich komuno – faszystowskich zbrodniarzy w pierwszych tygodniach tej wojny. Pożar wywołanego przez rosyjskie rakiety Soboru Uspieńskiego (p.w. Zaśnięcia Bogurodzicy) i innych zabytkowych budowli Ławry Pieczerskiej w Kijowie przejdzie do historii światowego barbarzyństwa.
Porównać go można z niewyobrażalnym podobnym atakiem i pożarem np. na Bazylikę św. Piotra i inne obiekty Watykanu, czy Święty Meczet i Al-Kabę w Mekce. Ławra Pieczerska jest bowiem jednym z największych skarbów nie tylko Kijowa i Ukrainy, ale także całego wschodniosłowiańskiego prawosławia, w całości wpisana na Listę Dziedzictwa UNESCO. Przypomnę, że jej początki sięgają połowy XI wieku, a jej założycielami byli późniejsi prawosławni święci, mnisi – pustelnicy Antoni i Teodozjusz Pieczerscy. Klasztor szybko wyszedł z pieczar wydrążonych w lessowej skarpie na prawym brzegu Dniepru, stał się centrum rozwoju chrześcijaństwa oraz kultury, oświaty i sztuki na Rusi.
To w nim kronikarz Nestor napisał, do roku 1113, a dokończył do roku 1116 ihumen (przeor) sąsiedniego klasztoru Wydubyćkiego Sylwester, najsłynniejszą staroruską kronikę „Powiest’ wremiennych let”. Powstały też w nim inne ważne księgi, m.in. „Pateryk Kijowsko – Pieczerski”. Działali również inni mnisi: : kronikarze, pisarze, lekarze, malarze. Już w XI w. powstało w nim centrum malowania ikon. W wiekach późniejszych drukarnia z której wychodziły nie tylko księgi i druki religijne, ale również elementarze, kalendarze, wiersze oraz podręczniki historii i językoznawstwa.
Ławra dzieli się na dwie części otoczone średniowiecznymi murami. Dolną, z pieczarami, w której grzebano mnichów, a je klimat powodował mumifikację ich ciał – cel nadal licznych pielgrzymek, z cerkwiami, kaplicami i budynkami klasztornymi oraz siedzibą metropolity, podległa Cerkwi. I Górną, w której pierwszy budynek cerkwi Uspieńskiej, późniejszego soboru, wzniesiono w latach 1073–1089. Następnie wiele innych, m.in. w latach 1106–1108 nad głównym wejściem do klasztoru zbudowano nadbramną cerkiew Troicką – Świętej Trójcy, włączoną w końcu XII w. w system kamiennych murów obronnych.
Jest to, dodam, jedyny zachowany do naszych czasów autentyczny, chociaż zewnętrznie zmieniony w stylu baroku, wspaniały zabytek architektury staroruskiej. Później wiele innych obiektów: barokową dzwonnicę, która aż do XX w. była najwyższą budowlą Kijowa, wspaniały Refektarz i wiele innych, o których wielokrotnie pisałem i teksty te są nadal do przeczytania na naszych łamach. Od równo stu lat – powstał w roku 1926 – w Państwowy Rezerwat Historyczno – Kulturalny. Obejmuje on około 50 budowli i obiektów, w tym muzea.
M.in. wspaniałe Historycznych Kosztowności Ukrainy, w którym znajdują się złote skarby z kurhanów scytyjskich oraz sreber XVIII-XIX w., zarówno związanych z religiami – chrześcijaństwem i judaizmem, jak i użytkowych oraz ozdobnych, które pozwolono mi kilka lat temu sfotografować i również je opublikowałem, Książki i drukarstwa, Teatru i filmu itp. Bogaty klasztor – Ławrą, czyli ich najwyższą rangą, jednym z 4 w prawosławiu, został w roku 1598, otrzymywał liczne darowizny, był w przeszłości celem najazdów, grabiony i niszczony. Zarówno przez trzęsienia ziemi w 1230 roku.
Jak i najazdy Mongołów – z najbardziej tragicznym dla klasztoru Batu-chana w 1240, który ławrę, wraz Kijowem na niemal dwa wieki pogrążył w niebyt. I Tatarów krymskich chana Mengli–Gireja w 1482 roku. Oraz pożary, z których ogromny na początku XVIII w. w znacznym stopniu, po odbudowie, zmienił wygląd tego wielkiego zespołu architektonicznego. Burzliwe były również losy Soboru Uspieńskiego, który płonący – według informacji pożar objął 800 m² dachów, przedstawiają opublikowane dzisiaj zdjęcia, najstarszej kamiennej budowli Ławry.
Podobnie jak cały klasztor, przechodził on różne dzieje. Na przełomie XI i XII w. dobudowano do niego cerkiew św. Joana. Niszczony i odbudowywany, w barokowej postaci dotrwał do 1941 roku. 3 listopada tamtego roku, w kilka dni po wkroczeniu Niemców do Kijowa, sobór ten wyleciał w powietrze. Kto był sprawcą tego barbarzyństwa, do końca nie wiadomo. Widziałem zdjęcie momentu walenia się świątyni z głowami niemieckich żołnierzy w hełmach na pierwszym planie. Ale najbardziej prawdopodobne jest jednak wysadzenie jej, z użyciem wcześniej założonych ładunków, przez wycofujących się czerwonoarmistów realizujących rozkaz Stalina pozostawienia „spalonej ziemi”.
Z dużego soboru pozostało niewiele więcej niż po II wojnie światowej z Zamku królewskiego w Warszawie: południowo wschodni narożnik z jedną z kopuł oraz fragmenty murów z zachowanymi freskami. Sfotografowałem te ruiny w 1958 roku – jedno z tych zdjęć zamieszczam jako ilustrację – i aż niemal do końca ub. wieku pozostawały one w niezmienionym stanie. Sobór odbudowano jednak pieczołowicie w związku z obchodami Tysiąclecia Chrztu Rusi. Odbywają się w nim, chociaż rzadko, nabożeństwa i modły. Z informacji nadchodzących z Kijowa wiadomo, że większość ikon, wyposażenia itp. ocalała.
Nie wiadomo na razie, jakie straty w innych budowlach spowodowało rosyjskie barbarzyństwo. Mam nadzieję, że wywoła ono wstrząs, który przyspieszy zakończenie działań wojennych na Ukrainie. Dla mnie, zauroczonego Kijowem od momentu, gdy złote kopuły jego soborów, cerkwi i Ławry zobaczyłem po raz pierwszy w 1958 roku, a w ostatniej dekadzie XX wieku byłem w nim przez ponad 6 lat stałym korespondentem prasy polskiej, tragiczne informacje i zdjęcia z tego miasta jakie nadeszły dzisiaj, są ogromnym szokiem. Dlatego przypominam, czym jest Ławra Pieczerska i zdjęcia, jakie w niej zrobiłem w różnych latach.
Zdjęcia © Cezary Rudziński
