Andaluzyjskie, ponad 200-tysięczne miasto Jerez de la Frontera w prowincji Kadyks, znane jest przede wszystkim ze sławnego wina, własnej rasy koni i narodowego tańca flamenco. Ale poza tym wielowiekowej, burzliwej historii, zachowanych zabytków, w tym starówki wpisanej na listę zabytków historyczno-artystycznych. Oraz regionalnej kuchni. Na tyle ważnej i dobrej, że w 2026 roku jest Hiszpańską Stolicą Gastronomii.
Blisko 25 wieków historii
Miasto, jako osadę, założyli Fenicjanie i nazwali je Xera. W Imperium Romanum nosiło nazwę Ceret, później Sèrès. Po jego upadku stało się ważnym ośrodkiem Wizygotów, najeżdżanym jednak przez Maurów (Arabów), z sąsiedniego, opanowanego przez nich Królestwa Grenady. Którzy w 711 roku pod dowództwem Tarika ibn Ziyada w bitwie nad rzeką Guadalete w pobliżu miasta rozgromili liczniejsze wojska króla Roderyka i na 5,5 wieku zamienili w Scherisch. Aż do roku 1264 roku, gdy król Alfons X Mądry (Alfonso X El Sabio, 1221-1284) przywrócił je władcom chrześcijańskim i nazwał Xerez (Jerez).Intensywnie zaczęło się ono rozwijać jednak dopiero w XVI wieku dzięki popularności wytwarzanego w nim wina.
I także obecnie jest ono ważnym miejscowym produktem z dwoma gatunkami z zastrzeżoną nazwą pochodzenia Jerez: Xérès-Sherry i Manzanilla-Sanlúcar de Barrameda. Tutejsze wina, ich gatunków jest oczywiście więcej, stanowią ważny element miejscowej kuchni. Zarówno mięsa, jak i owoce morza oraz ryby, są przyrządzane według miejscowych przepisów: al jerez lub a la jerezana. Najpopularniejszymi daniami są: zupa z pomidorami, tradycyjny chłodnik gazpacho oraz potrawa jednogarnkowa na bazie grochu menudo de garbanzos. Po których podaje się torrijas (smażony chleb moczony w winie) oraz tocinos de cielo – pudding z żółtek.
Niezwykła architektura wytworni i piwnic winiarskich
Tutejsze wina, to nie tylko okazja ich skosztowania „u źródła”, ale także możliwość poznania tradycyjnych oraz stosowanych obecnie metod produkcji. A także degustowania różnych gatunków wina z Jerez. Oraz obejrzenia niekiedy niezwykłych architektonicznie budowli w których ma to miejsce. Szczególnie godnymi uwagi są obiekty zaprojektowane przez Gustava Eiffla (1832-1923), autora również słynnej wieży w Paryżu i Żelaznego Domu (Casa de Fierro) w Iquitos, stolicy Amazonii w Peru, a tu konstrukcji („La Concha” Gonzáleza Byassa), z ponad czterema tysiącami łuków, czy piwnicy winiarskiej „Bodega del Tío Pepe”, wpisanej na listę historycznego dziedzictwa Andaluzji, jako reprezentacyjnej dla modernizmu „Docomomo”.
Drugą, obok win i lokalnej kuchni wizytówką miasta, są konie rasy andaluzyjskiej, nazywanej też kartuską, bo ich hodowlę i doskonalenie rozpoczęli już w średniowieczu mnisi kartuzi w pobliskim klasztorze Santa María de la Defensión, o którym jeszcze wspomnę, gdyż znajduje się na liście zabytków narodowych. I prowadzili przez kilka wieków, aż do konfiskaty ziem klasztornych w latach 60. XVIII wieku, kiedy ich hodowla przeszła w ręce miejscowych hodowców. Obecnie w pałacu Recreo de las Cadenas, siedzibie Królewskiej Andaluzyjskiej Szkoły Jazdy (Real Escuela Andaluza de Arte Ecuestre), odbywają się pokazy ujeżdżania „Jak tańczą andaluzyjskie konie”.
Feria del Caballo i kultura flamenco
W mieście odbywają się też Feria del Caballo (targi koni), jedna z najważniejszych imprez w Andaluzji, o międzynarodowym znaczeniu turystycznym. Odbywają się one od XIII wieku (!), trwają 8 dni – w 2026 od 9 do 16 maja, i oprócz prezentacji koni tej pięknej rasy, ich przejazdom i zawodom jeździeckim towarzyszą w tych dniach także śpiewy, tańce zabawy i oczywiście kuchnia z winami, zawsze obecna na stoiskach targowych. Odbywają się one w różnych miejscach, szczególnie popularne są stajnie Yeguada de la Cartuja, Yeguada Militar oraz Centrum Rozmnażania Koni.
Trzecią wizytówką Jerez jest flamenco. To nie tylko słynny hiszpański taniec, ale zjawisko kulturowe związane, o czym nie wszyscy wiedzą, z folklorem andaluzyjskich Romów, obejmujące muzykę, śpiew, taniec, strój i zachowania. W 2010 roku flamenco zostało wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Głównym popularyzującym go ośrodkiem jest tu Andaluzyjskie Centrum Flamenco (Centro Andaluz de Flamenco) mieszczące się w XVIII-wiecznym Palacio de Pemartín. Organizowane są tam wystawy, instalacje audiowizualne, są specjalistyczna biblioteka i fonoteka. A niedaleko rozpoczyna się dzielnica Santiago o najstarszych tradycjach związanych z flamenco. Bielone w niej domy mieszczą liczne peñas flamencas – kluby flamenco.
Dziedzictwo mauretańskie i chrześcijańskie
Ale Jerez do przede wszystkim jedno z ważniejszych i piękniejszych miast prowincji Kadyksu i całej Andaluzji. Jak się tu je określa, łączy dostojność arystokratycznych pałaców z ludowym klimatem typowo andaluzyjskich domostw. Ze Starówką wpisaną, jak już wspomniałem, na listę narodowych zabytków historyczno-artystycznych. Z zachowanymi cennymi resztkami dziedzictwa mauretańskiego. W Alkazarze z XII wieku jest minaret – pozostałość meczetu, ale także kaplica Santa Maria la Real wzniesiona w 1264 roku przez Alfonsa X i łączącą elementy gotyckie z jego pozostałościami.
Oprócz innych pomieszczeń wyróżniają się w nim łaźnie pokryte sklepieniami z otwartymi świetlikami. I wieża przyległego, barokowego pałacu Villavicencio. Najważniejszą budowlą sakralną miasta jest katedra p.w. św. Zbawiciela – Catedral de Nuestro Señor San Salvador, dawna kolegiata wzniesiona na miejscu meczetu, a ściślej XIII-wiecznego kościoła postawionego na jego fundamentach. Ten największy kościół w mieście, łączy style gotyku, baroku i neoklasycyzmu, budowano od roku 1695 do 1778. Jego wieża zachowała styl mudejar. Kolegiatę zbudowano na planie prostokąta z 5 nawami o różnej wysokości i zewnętrznymi przyporami oraz 8-kątną kopułą w centrum. Do rangi katedry podniósł ją w roku 1980 Jan Paweł II.
Złoty Ołtarz i inne kościelne skarby
Szczególnie wart uwagi jest w niej ołtarz główny nazywany Złotym (Altar de Oro), gdyż niemal cały pokryty jest złotem. Z najwyższą na świecie nadstawą ołtarzową (27 m). Bardzo cenny jest obraz Francisco de Zurbarána (1598-1664), jednego z najważniejszych hiszpańskich malarzy barokowych o tematyce religijnej „Virgen Nina Dormida” (Młoda Maria Panna jako dziecko w ekstazie, namalowany w roku 1633). A także krucyfiks „Cristo del la Viga” z XVI w. Zabytkowych, wartych zobaczenia świątyń, jest tu oczywiście więcej. Ważną jest Bazylika Matki Bożej Miłosierdzia (Basílica de Nuestra Señora de la Merced), patronki miasta.
Stanowi ona część klasztoru La Merced Zakonu Mercedarnego, katolickiej wspólnoty religijnej założonej w XIII wieku. Najstarsze wzmianki o tym gotyckim kościele sięgają roku 1348, ale jako rok konsekracji obecnego podawany jest 1548. Szczyci się ona posiadaniem 9 relikwii. Cenny jest w niej barokowy ołtarz główny wykonany przez wybitnego sewilskiego rzeźbiarza Francisco Dionisio de Ribas (1616-1679). Metrykę od XV w. posiada kościół Iglesia de San Miguel (św. Michała), zbudowany w stylu izabelińskim, a jego barokowa fasada w latach 1672–1701. Szczególnie warte uwagi są w nim ołtarz główny i barokowe retabulum Juana Martineza Montañésa (1568-1649) i Joségo de Arce (ok. 1600-1666).
Dzieła wybitnych architektów i rzeźbiarzy
Do szczególnie pięknych zaliczany jest, również z XV w., Kościół gotycki, Iglesia de Santiago (św. Jakuba) z charakterystyczną wieżą dominującą nad dzielnicą. W kościele tym przechowywana jest figura Cristo del Prendimiento (Chrystusa Pojmanego), słynnego „Prendi”, noszonego w procesjach w Wielką Środę z towarzyszącymi śpiewami. Natomiast początkowo klasztorny, dominikański kościół Santo Domingo z metryką od XIII w. był jednym z pierwszych zbudowanych poza murami ówczesnego miasta, które otaczają obecnie część Starówki.
Obok kościoła znajdują się krużganki Santo Domingo (św. Dominika) stanowiące w przeszłości część klasztoru. W 1886 roku ponownie stał się zamieszkanym klasztorem. Dobudowano nowy aneks, aby pomieścić zakonników. Kompleks klasztorno-kościelny Santo Domingo uważany jest za jeden z najcenniejszych przykładów dziedzictwa architektonicznego Andaluzji – jego architektura łączy elementy stylu mudéjar, gotyku i renesansu. Barokowy, z roku 1690, jest ołtarz główny z baldachimem, jedno z najwybitniejszych dzieł Andrésa Beníteza y Perea (1725-1786) z roku 1768.
Gotyk, mudéjar, renesans, barok…
Warte dokładniejszego obejrzenia są w kościele dominikanów dwie kaplice. W kaplicy Matki Bożej Pocieszenia znajduje się jej cenna, renesansowa figura, dzieło Pedra Fernándeza de la Zarza (1494-1569) z roku 1537. Kaplica Różańcowa jest gotycka, z 1525 r., ale z barokową dekoracją: portalem autorstwa Andrésa Beníteza y Perea z 1764 r. i ołtarzem Agustína de Medina y Flores (ok. 1697 – II poł. XVIII w.) oraz Diega Roldána z 1740). Dwa zabytkowe kościoły: San Mateo (św. Mateusza) i San Lucas (św. Łukasza) stoją w obrębie średniowiecznych murów Starówki.
Natomiast kościół pod wezwaniem San Dionisio (św. Dionizego) w stylu mudejar wzniesiono w XV w. na planie bazyliki podzielonym na trzy nawy wysokimi filarami ozdobionymi dekoracjami i ostrołukowymi arkadami. Nawy kończą się apsydami z barokowymi ołtarzami. Ołtarz główny jest z okresu sprzed barokowej przebudowy, a kaplice boczne w stylu barokowym. W kaplicy Chrystusa Wody znajduje się wizerunek Jezusa z XV wieku. Zdobnictwo tego kościoła wykazuje wpływy chrześcijańskie i muzułmańskie (m.in. kapitele kolumn), stanowiąc unikalny przykład tego rodzaju architektury.
Klasztor kartuzów i zabytkowe pałace
Kolejny, szczególnie wart zwiedzenia, klasztor kartuzów – La Cartuja de Santa María de la Defensión położony jest około 5 km od Jerez. Założył go w 1463 r. Alvaro Obertosa Valero y Morla (1427-1482), szlachcic z Genui. Portal klasztoru wykonał Andrés Ribery, wybitny XVI-wieczny architekt, który prace nad nim rozpoczął około roku 1570. Natomiast trzeci jego krużganek został dobudowany przez Juana Martineza Montañésa (1568-1649). Klasztor ten słynął z hodowli koni andaluzyjskich, o czym już wspomniałem, i skarbów sztuki, z których najcenniejszy ołtarz główny z obrazami Zurbarána został rozebrany podczas likwidacji klasztoru w XIX wieku, a obrazy trafiły do wielu muzeów i galerii.
Nie brak też w Jerez cennych zabytkowych budowli świeckich. W historycznym centrum stoi Ratusz – Casa del Cabildo Viejo, renesansowy pałac zbudowany w 1575 roku przez architektów: Andrésa Riberę, Martína de Oliva i Bartolomé Sáncheza. Budowla ta stanowi połączenie loggii w stylu włoskim i fasady w stylu plateresco, hiszpańskiego wczesno renesansowego, przedzielonej kolumnami korynckimi i posągami Heraklesa i Cezara. A w jego pobliżu stoi budynek Rady Miejskiej. Warte zobaczenia, poza już wspomnianymi, są także inne tutejsze zabytkowe pałace: barokowy Domeq i Riquelme. Amatorzy zegarów powinni odwiedzić ich Museo de Relojes. Jest więc tu co oglądać i ciekawie spędzać czas.
Zdjęcia Natalia Ilyina
