Nasi południowi sąsiedzi Czesi mają kilka znakomitych skansenów. Największy i najstarszy, Wołoski w Rožnovie pod Radhoštěm położony w sercu Beskidu Morawskiego na Morawach Wschodnich, obchodzi w br. stulecie działalności.
Ciekawy, ale nie najstarszy w Europie środkowej
W Czechach przedstawiany jest jako najstarszy również w środkowej Europie, ale nie jest to prawda, gdyż tylko w Polsce, w innych krajach nie sprawdzałem, najstarszym jest Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich założony w 1906 roku przez Teodorę i Izydora Gulgowskich. Ale w tym na zboczach góry Radhošt’ o wysokości 1129 m n.p.m., na powierzchni 80 ha znajduje się około 100 zabytkowych budynków od XVII do początków XX wieku i 137 tys. eksponatów. Skansen ten położony jest po dwu stronach drogi, w dawnym parku 16-tysięcznego miasteczka Rožnov pod Radhoštěm nad potokiem Rožnovska Bečva.
Składa się z trzech odrębnych części. Najstarszej: Drewnianego Miasteczka (Dřevěné městečko), które powstało w 1925 roku dzięki Bohumírowi Jaroňkovi, gdy z jego inicjatywy przeniesiono tu z Rožnova pod Radhoštěm XVIII – wieczny drewniany ratusz oraz parę innych budynków. Wołoskiej Wsi (Valašská dědina) oraz Młyńskiej Doliny (Mlýnská dolina). Wszystkie prezentują architekturę, uprawiane zajęcia i tradycyjne rzemiosła oraz ich narzędzia, a także sprzęty domowe i gospodarskie, sztukę oraz zwyczaje ludowe mieszkańców Wołoszczyzny Morawskiej.
Drewniane Miasteczko
Czyli Wołochów, pierwotnie koczowników ze stepów czarnomorskich, a później karpackich pasterzy, którzy w wiekach XIII-XVI migrowali na zachód aż na Orawę, Morawy i południowe, górskie ziemie polskie. Drewniane Miasteczko znajduje się na terenie dawnego uzdrowiska i obrazuje sposób życia w małym miasteczku w okresie od połowy XIX wieku do pierwszej ćwierci XX wieku. Stoją tu m.in. XVIII wieczny budynek ratusza miejskiego, spichlerz, kościół św. Anny, dom wójta czy tradycyjna gospoda. Najciekawszy jest drewniany kościół z Vĕtřkovic u Přibora.
Spłonął on tam w roku 1887, ale w skansenie udało się go zrekonstruować na podstawie zachowanych planów oraz dzięki finansowemu wsparciu donatorów, których nazwiska zostały upamiętnione w kościele. Informacje na ten temat oraz dotyczące świątyni znajdują się, podobnie jak innych budynków skansenu, na tablicy przed nią w językach czeskim i angielskim. Korzystam z nich pisząc tę relację. Kościół poświęcono św. Annie, patronce Valašska (Wołoszczyzny), podobnie jak ołtarz główny w nim, którego współpatronem jest św. Wacław, patron ziem czeskich.
Kościół p.w. św. Anny
Świątynię tę poświęcono w roku 1945, a w 2005 przeszła ona gruntowny remont. Wewnątrz jest droga krzyżowa, ławy, chorągwie i obrazy oraz inne wyposażenie wzorowane na wiejskich kościołach katolickich w połowie XIX wieku. M.in. z drewnianymi, polichromowanymi figurami Marii i świętych. Dookoła świątyni znajduje się cmentarzyk z grobami ozdobionymi kamiennymi nagrobkami i pomnikami, w tym znanych postaci z dziedziny sportu. M.in. lekkoatlety i mistrza olimpijskiego Emila Zatopka (1922-2000), jego żony Dany (1922-2020), również lekkoatletki i oszczepniczki, mistrza olimpijskiego – skoczka narciarskiego Jiřiho Raški (1941-2012), księży itp.
Obok kościoła stoi… karuzela dla dzieci, w pobliżu kilkanaście zabytkowych uli w ozdobionych płaskorzeźbami pniach drzew, a po obu stronach obszernego placu drewniane budynki przeniesione z centrum Rožnova pod Radhoštěm. M.in. jako pierwszy, jeszcze w roku 1925, z tamtejszego rynku Billův mĕšťanský dům (Mieszczański dom Billów) z roku 1750. Jego wyposażenie przedstawia wnętrze domu rodziny, która oprócz rolnictwa zajmowała się również krawiectwem i sprzedawała wykonaną przez siebie odzież w przedsionku. A w XIX na piętrze wynajmowała pokoje kuracjuszom, m.in. twórcy genetyki Gregorowi Mendlowi (1822-1884).
Wołoska Wieś
Przeniesiony tu, do ówczesnego miejskiego parku, jako pierwszy budynek w 1925 r. drewniany rożnowski ratusz z roku 1770, miał na parterze sklepy, a na pierwszym piętrze była sala obrad rady miejskiej oraz pomieszczenia burmistrza i sekretarza miasta. Innym budynkiem jest Dom Wójta z Velkých Karlovic. Ponieważ skansenowi – muzeum nie udało się pozyskać oryginalnego wybudowanego w roku 1793, na początku lat 30-tych XX w. postawiono tu jego kopię, a po wojnie dodano jeszcze budynki gospodarcze: stajnię, chlew i spichlerz. Stoją tu również inne drewniane budynki przeniesione z centrum miasta.
Kolejną, największą częścią skansenu, na wzgórzu już po drugiej stronie drogi, jest Wołoska Wieś. Odtworzona typowa wołoska wioska z 70 obiektami. Jest w niej m.in. szkoła, kuźnia, młyn, wiatrak. Wnętrza domostw i zagród przedstawia ich wygląd w połowie XIX wieku. Zabudowa gospodarcza wzbogacona jest tradycyjną hodowlą owiec rasy wołoskiej, bydła rogatego i drobiu oraz uprawą lokalnych odmian drzew owocowych czy poletka z tradycyjnymi uprawami rolnymi. Najmłodszą część skansenu stanowi Młyńska Dolina nad strugą. Zwiedzać ją można tylko z przewodnikiem.
Młyńska Dolina
Ale jakoś wszedłem sam. Oglądam budowle związane z techniką i wykorzystaniem wody. M.in. młyn wodny z zabudowaniami gospodarskimi, folusz do produkcji sukna, trak do cięcia pni na deski, olejarnię czy kuźnię z młotem napędzanym kołem wodnym, której młot i miech tłoczący powietrze do pieca pracują dzięki sile wody. Wchodzi się przez dużą drewnianą, na kamiennej podmurówce, wozownię z Ostravicy przeniesioną tu na początku XXI wieku. Wewnątrz wystawione są różne rodzaje chłopskich wozów, m.in. drabiniaste, z płóciennym nakryciem w rodzaju cygańskich, sanie, beczkowóz i sprzęt rolniczy na kołach.
W Rožnovie pod Radhoštěm sezon trwa cały rok. Odbywa się tu wiele imprez prezentujących miejscowy folklor, zwyczaje ludowe i tradycyjne rzemiosła. Program jubileuszowego roku Stulecia skansenu jest pod tym względem bardzo bogaty. Na tablicy ogłoszeń widzę 9 zapowiadanych imprez w ramach letniego programu 2025 roku. Są wśród nich także m.in. dla dzieci ciekawe warsztaty, przedstawienia taneczne i muzyczne. Stałymi dorocznymi są cztery duże festiwale międzynarodowe, m.in Wołoskie Folkrockowanie i festiwal filmowy Jeden Świat. A największą popularnością cieszy się Święto Rožnova.
Zdjęcia © Cezary Rudziński
Autor uczestniczył w dziennikarskim wyjeździe studyjnym „Morawy Wschodnie 2025” na zaproszenie polskiego oddziału Czech Tourism i CCR Východní Morava.
