Na Sachalin trafił jako młody konspirator skazany za udział w spisku przeciwko carowi. Z zesłania wrócił jednak nie tylko jako były więzień, lecz także jako jeden z najważniejszych badaczy rdzennych ludów Dalekiego Wschodu. Jego niezwykłą historię przypomina wystawa „Dusza pomiędzy światami. Rdzenni mieszkańcy północnej Japonii i etnograf Bronisław Piłsudski” w Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku.
Bronisław Piłsudski przez lata pozostawał w cieniu młodszego brata Józefa. Tymczasem jego życie mogłoby posłużyć za scenariusz filmu przygodowego. Urodzony w 1866 r. w Zułowie na Wileńszczyźnie, w wieku 21 lat został skazany przez rosyjski sąd na śmierć za udział w spisku przygotowującym zamach na cara Aleksandra III. Wyrok zamieniono na 15 lat katorgi na Sachalinie.
Zesłanie
Sachalin był wówczas miejscem ciężkiego zesłania. Piłsudski z czasem zainteresował się jednak ludnością zamieszkującą wyspę. Spotkania z Niwchami i innymi rdzennymi mieszkańcami Dalekiego Wschodu skierowały jego uwagę ku ich językom, obyczajom i kulturze.
Nie był zawodowym naukowcem. Etnografii nauczył się w praktyce: obserwował, rozmawiał, robił notatki, fotografował i zbierał informacje o codziennym życiu oraz obrzędach. Szczególnie ważne okazało się spotkanie z Ajnami – rdzennym ludem zamieszkującym Sachalin i Hokkaido.
Piłsudski uczył się języka ajnuskiego, zapisywał opowieści, pieśni i podania, dokumentował ceremonie, życie rodzinne oraz codzienne zajęcia. Dzięki temu jego prace stały się niezwykle cennym źródłem wiedzy o kulturze Ajnów.
Głos zapisany na woskowych wałkach
Jednym z najcenniejszych elementów jego dorobku są nagrania dźwiękowe. Piłsudski wykorzystywał fonograf do utrwalania mowy i przekazów ustnych Ajnów. Zachowało się około stu woskowych wałków z tymi nagraniami. Dziś są bezcennym świadectwem języka i tradycji świata, który w dużej mierze bezpowrotnie się zmienił.
Na wystawie w Sulejówku można zobaczyć fonograf Edisona oraz dwa oryginalne woskowe wałki. Można także usłyszeć fragmenty ajnuskiej literatury ustnej zarejestrowanej ponad sto lat temu.
To wyjątkowy moment: historia przestaje być tylko opowieścią zapisaną w książkach. Zwiedzający słyszy głos ludzi, których Piłsudski spotkał na początku XX wieku.
Między Sachalinem a Hokkaido
W 1902 r. Piłsudski ponownie znalazł się na Sachalinie, tym razem jako badacz pracujący na zlecenie Cesarskiej Akademii Nauk w Petersburgu. Interesowali go Ajnowie, Niwchowie i Orocy.
Prowadził także badania wśród Ajnów na japońskiej wyspie Hokkaido.
Dokumentował nie tylko język, ale także wierzenia, obrzędy, stroje i przedmioty codziennego użytku. Powstawały fotografie, słowniki i szczegółowe opisy zwyczajów.
Jego relacja z Ajnami miała również osobisty wymiar. Piłsudski ożenił się z kobietą pochodzącą z tego ludu, z którą miał dwoje dzieci.
Badacz wyprzedzający swoją epokę
Dorobek Piłsudskiego obejmuje słowniki języków Ajnów, Niwchów i innych ludów Dalekiego Wschodu, zapisy folkloru, fotografie oraz dokumentację obyczajów. Jego prace są do dziś wykorzystywane przez badaczy języków i kultur Azji Północno-Wschodniej.
Po powrocie do Europy Piłsudski związał się m.in. z Krakowem i Zakopanem. Interesował się także kulturą górali podhalańskich, działał naukowo i organizacyjnie, współtworzył Sekcję Ludoznawczą Towarzystwa Tatrzańskiego i angażował się w działalność „Rocznika Podhalańskiego”
Wystawa dwóch światów
„Dusza pomiędzy światami” jest wspólnym projektem Muzeum Józefa Piłsudskiego i Litewskiego Muzeum Narodowego. Pierwszą odsłonę można było oglądać w Wilnie, a obecnie wystawa prezentowana jest w Sulejówku. Przygotowano ją w 160. rocznicę urodzin Bronisława Piłsudskiego.
Wśród eksponatów znalazły się m.in. tradycyjny strój Ajnów z Sachalinu, noże makiri, haftowane osłony dłoni tekunpe, przedmioty związane z duchowością oraz ceremonialny kołczan. Historyczne obiekty sąsiadują ze współczesną sztuką ajnuską.
To ważne zestawienie. Wystawa nie opowiada wyłącznie o świecie, który Piłsudski poznał ponad sto lat temu. Pokazuje również współczesnych Ajnów i ich starania o zachowanie własnej tożsamości, języka i tradycji.
Kultura, która trwa
Współczesna część ekspozycji prezentuje prace artystów różnych pokoleń, tradycyjne techniki rzemieślnicze oraz materiały poświęcone językowi ajnuskiemu i współczesnej tożsamości. Jedną z kuratorek jest Kanako Uzawa – ajnuska artystka i badaczka.
Dzięki temu Bronisław Piłsudski pojawia się tutaj nie tylko jako bohater historii nauki. Jego praca sprzed ponad wieku staje się punktem wyjścia do rozmowy o pamięci, tożsamości i prawie rdzennych społeczności do zachowania własnego dziedzictwa.
Człowiek, który trafił na Sachalin jako skazaniec, zamienił przymusowe zesłanie w życiową pasję. Zamiast traktować mieszkańców Dalekiego Wschodu wyłącznie jako przedmiot badań, próbował ich słuchać i rozumieć. Pozostawił fotografie, zapisy językowe, nagrania, opisy obyczajów i słowniki, które po ponad stu latach nadal mają znaczenie.
Bronisław Piłsudski zmarł tragicznie w Paryżu w 1918 r. Miał 51 lat. Jego dorobek jednak przetrwał. Na Hokkaido pamięć o polskim badaczu Ajnów jest nadal żywa. Wystawa w Sulejówku przypomina, że starszy brat Marszałka pozostawił po sobie własne, niezwykłe dziedzictwo.
„Dusza pomiędzy światami. Rdzenni mieszkańcy północnej Japonii i etnograf Bronisław Piłsudski” można oglądać w Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku do 28 marca 2027 r. Bilet normalny kosztuje 10 zł, ulgowy 6 zł, a w środy wstęp jest bezpłatny.
Zdjęcia: Grzegorz Micuła
