MSN: DWIE NOWE WYSTAWY

W Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie 26 czerwca otwarte zostaną dwie nowe wystawy: Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm oraz Drogi Czarnych wkraczają w Biały Ląd. Czynne będą do 10 stycznia 2027 roku.

Otwierające się 26 czerwca wystawy to jednej strony nowe spojrzenie na surrealizm, jego wciąż aktualne idee i walkę o wolność i równość. Z drugiej – historia polskich relacji z Czarnością i Afryką Subsaharyjską w okresie PRL-u. Wielokulturowa, brawurowa podróż przez kraje, kontynenty i miejsca, które łączy wspólna sprawa: międzynarodowa solidarność i przeciwstawianie się przemocy.
Max Ernst, Toyen, Leonora Carrington, Pablo Picasso, Remedios Varo, Kurt Seligmann, André Masson, Roberto Matta, Franciszka i Stefan Themersonowie oraz Maja Ngom, Bruce Onobrakpeya, Erna Rosenstein, Władysław Strzemiński, Oskar Hansen, Marian Bogusz czy Ewa Kuryluk i wielu innych. To ich prace można będzie na nich obejrzeć.

JESTEŚ W SERCU ZMIAN. SURREALIZM I ANTYFASZYZM

Jako ruch artystyczny i polityczny surrealizm miał zasięg międzynarodowy i wyznawał poglądy internacjonalistyczne. Zakorzeniony w sztuce i literaturze, miał znacznie szersze ambicje: zrewolucjonizować społeczeństwo i na nowo zdefiniować samo życie. „«Przekształcić świat» – powiedział Marks; «zmienić życie» – powiedział Rimbaud: dla nas te dwa cele stanowią jedno” – oświadczył André Breton w 1935 roku.

Od momentu pojawienia się w latach 20. XX wieku surrealiści zmagali się z wieloma programami politycznymi, które były sprzeczne z ideałami równości i wolności. Potępiali europejskie projekty kolonialne, organizowali się przeciwko faszystom, walczyli w hiszpańskiej wojnie domowej, dołączali do ruchu oporu podczas drugiej wojny światowej – by zostać uznanymi przez nazistów za „zdegenerowanych”, zmierzyć się z internowaniem lub prześladowaniami, a ostatecznie uciekać z Europy lub ginąć na polach bitew lub w obozach. Ich opór był samą sztuką. Poprzez poezję, malarstwo, fotografię, kolaż i organizację wystaw starali się ujawnić wady rzekomo racjonalnego przesłania rzekomo racjonalnej cywilizacji Zachodu.

Gdy faszyzm zyskiwał na sile w Europie, gdy postępowała nazifikacja Niemiec, gdy wybuchały wojny światowe i kolonialne – surrealiści nie ustępowali; protagonistami surrealizmu pozostawali radykalni w swoich wyborach ideologicznych i politycznych. Jednocześnie te wstrząsy zaowocowały niezwykłymi spotkaniami i prawdziwie globalną solidarnością: Praga solidaryzowała się z Coyoacán w Meksyku; Kair z Republiką Hiszpańską; Marsylia z Fort-de-France na Martynice; Portoryko i Paryż z Chicago; a Londyn z Nowym Jorkiem.

Myśl i działanie surrealistów charakteryzowały się wszechogarniającą równoczesnością. W związku z tym wystawa rozwija się raczej jak na mapie niż na osi czasu. Celem jest tutaj przedstawienie surrealizmu jako międzynarodowego ruchu głęboko zaangażowanego w społeczeństwo i politykę – zgodnie z tym, jak postrzegali go jego członkowie.

Wystawa Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm jest adaptacją ekspozycji prezentowanej w Lenbachhaus w Monachium pod tytułem Aber hier leben? Nein danke. Surrealismus + Antifaschismus [Ale żyć tutaj? Nie, dziękuję. Surrealizm i antyfaszyzm] od 15 października 2024 roku do 30 marca 2025 i powstała we współpracy z tą instytucją oraz z Muzeum Sztuki w Łodzi. Wystawa w Muzeum Sztuki Nowoczesnej stanowi rozwinięcie tamtego pokazu.

Warszawska odsłonę wystawy jej kuratorki, Dorota Jarecka i Magda Lipska, poszerzyły o badania nad polskim i wschodnioeuropejskim surrealizmem. Współpracujący przy wystawie kurator z Muzeum Sztuki w Łodzi, Paweł Polit, przygotował rozdział o kolekcji grupy a.r., zebranej między innymi wśród wiodących surrealistów dla powstającego w 1931 łódzkiego Muzeum. Rozbudowano rozdział dotyczący surrealizmu w Pradze, znacząco rozszerzono historię wojennych i powojennych losów surrealistek i surrealistów oraz ich wymuszonych politycznymi prześladowaniami ucieczek i długotrwałych migracji. Ale najważniejszą zmianą jest dodanie do tej opowieści perspektywy badań nad Holokaustem.

DROGI CZARNYCH WKRACZAJĄ NA BIAŁY LĄD

 

Drogi białych wdzierają się w Czarny Ląd to tytuł obrazu Mariana Bogusza z 1948 roku. W tytule wystawy w MSN jego sens odwrócono, by ukazać szczególną dynamikę polskich relacji z Czarnością i Afryką Subsaharyjską w okresie PRL-u. Po drugiej wojnie światowej narzucony system społeczno-polityczny propagował hasła antyfaszystowskie i antyimperialne, w tym potępienie rasizmu i kolonializmu. Sztuka, polityka i etnografia mieszały się, tworząc zagmatwaną sieć znaczeń i interesów. Na przełomie lat 50. i 60. kolejne kraje Afryki ogłaszały niepodległość, a Polska Ludowa podjęła z nowymi państwami współpracę rozpiętą między zideologizowaną zimnowojenną walką o wpływy a prawdziwym zainteresowaniem dekolonizującym się kontynentem. Kontakty polityczne zaowocowały wymianą ludzi i idei, wpłynęły także na kulturę wizualną i środowisko artystyczne epoki.

Na wystawie Drogi Czarnych wkraczają w Biały Ląd fakty, fantazje i wyobrażenia układają się w rozwibrowaną, pełną kontrastów opowieść o ucieczce z centralnie planowanej rzeczywistości, której ramy polityczne jednocześnie utorowały drogę afrykańskim diasporom w Polsce. Zestawiając prace artystek i artystów z Polski, Nigerii oraz absolwentów polskich uczelni artystycznych pochodzących między innymi z Etiopii, Sudanu i Kenii, przyglądamy się dawnym relacjom, odsuniętym na margines pamięci wraz z początkiem ustrojowej transformacji.