Trenczyn (Trenčín) – 50 tysięczne miasto w dolinie Wagu, zostało w 2026 r. Europejską Stolicą Kultury. Przez cały rok w mieście odbywać się będą setki wydarzeń kulturalnych; wystaw, spotkań i przedstawień z udziałem artystów słowackich i zagranicznych.
Dzieje Trenczyna sięgają starożytności. Na skale zamkowej zachowała się rzymska inskrypcja z 179 r. n.e., pamiątka zwycięstwa cesarza Marka Aureliusza nad germańskimi Kwadami. Po raz pierwszy wzmiankę o osadzie pod zamkiem mamy z 1111 roku. Rozkwit miasta nastąpił za panowania możnowładcy Mateusza Czaka – w XIII–XIV w. władał on niemal całą zachodnią Słowacją, zwany był „Panem Węgierskim Węgier”. W 1412 r. król Zygmunt Luksemburski nadał Trenczynowi prawa wolnego miasta królewskiego. W XIX–XX wieku Trenczyn stał się ważnym ośrodkiem handlowym i przemysłowym, a po 1989 roku odnowiono jego historyczne centrum, konserwując większość zabytków.
Zamek i miasto
Na wysokiej skale nad miastem góruje gotycko-renesansowa warownia – pograniczne umocnienie królestwa Węgier, jeden z najważniejszych zamków w Słowacji. Zamek wzniesiony w XI w. na miejscu dawnej warowni z okresu Wielkich Moraw od XIV w. był siedzibą potężnego pana feudalnego Mateusza Czaka (zwanego „Panem Wagu i Tatr”)., który władał rozległymi terenami dzisiejszej Słowacji. W 1335 roku był miejscem spotkania środkowoeuropejskich władców, a w 1790 r. został poważnie zniszczony przez pożar. Obecnie opiekę nad zamkiem sprawuje miasto, a dziś mieści liczne ekspozycje muzealne: militaria, meble, archeologię i galerię sztuki.
Najsłynniejszą atrakcją trenczyńskiego zamku, poza potężnymi obwarowaniami, jest wysoka gotycka wieża oraz głęboka na 80 m słynna Studnia Miłości i związana z nią romantyczna legenda o jeńcu tureckim Omarze zakochanym w Fatimie, więzionej przez Stefana Zápolya, który po 40 latach drążenia studni dotarł do wody.
Na stromej, wapiennej skale poniżej zamku zachował się wygrawerowany rzymski napis z 179 r. n.e., upamiętniający obecność legionów rzymskich w tej części Europy. Można go obejrzeć z zabytkowego hotelu „Elizabeth”. To rzadki ślad historii rzymskiej na północ od Alp.
U podnóża zamku znajduje się zabytkowe centrum z brukowanymi uliczkami i malowniczymi kamieniczkami. Rynek: Plac Pokoju (Mierové námestie) to centralny plac miasta, otoczony kolorowymi kamienicami z sympatycznymi kawiarniami i widokiem na górujący nad miastem malowniczy zamek. 
Pośrodku placu stoi barokowa kolumna Trójcy Świętej upamiętniająca ofiary dżumy z 1710–12, a w narożniku słynna fontanna z rzeźbą wodnika („Walentyna”) – według miejscowej legendy zakochał się on w młodej dziewczynie Aniczce i uratował ją z pożaru, ale ceną za to było jego życie. W południowym rogu placu dwu wieżowy barokowy kościół św. Franciszka Ksawerego (z XVII w., z wnętrzem ozdobionym barokowymi freskami).
Między starówką a zamkiem wspinają się zabytkowe farskie schody z 1568 r., które dawniej łączyły kościół na Wzgórzu Maryjnym z centrum. Szczególną uwagę zwraca także XIV-wieczna nadbramna Wieża Miejska (Mestská veža)(tzw. Dolna Brama) z łacińskim napisem: „Kiedy Bóg nie ma miasta pod opieką, na próżno czuwa ten, kto je strzeże”. Wieża Miejska zamykająca plac od południa to dawna brama dolna prowadząca do starego miasta i jego fortyfikacji.
Tradycyjny spacer prowadzi od rynku wąskimi uliczkami z pastelowymi kamieniczkami na zbocze zamkowe. Na trasie warto zobaczyć XIX-wieczny Ratusz oraz liczne wille z przełomu XIX i XX w., w stylu eklektycznym i secesyjnym.
Synagoga i kościoły
Wielka Synagoga (Ozdobiona modnymi motywami bizantyjskimi i orientalnymi) powstała w 1913 r. według projektu Richarda Schreibnera. Zbudowana dla prężnej społeczności żydowskiej, została zniszczona podczas II wojny światowej i odbudowana w latach 70. XX w. – dziś funkcjonuje jako sala wystawiennicza. Budynek wyróżnia się kopułami i łukami w stylu mauretańskim, dzięki czemu często nazywany bywa „słowackim meczetem”.
Warto zwrócić uwagę na dwa kościoły. Barokowa fara pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny została wzniesiona w XIII w. i po zniszczeniu w pożarze 1528 r. odbudowana w stylu renesansowym – dziś jest kościołem parafialnym (zwanym też wzgórzem Marii Panny). Od niej zaczynają się słynne schody na zamek. Drugi ważny kościół to wspomniany już pijarów (św. Franciszka Ksawerego) przy Rynku Pokoju, z bogatym barokowym wystrojem wnętrza.
Trenczyńskie legendy
Trenczyn obfituje w lokalne legendy. Poza opisaną już „Studnią Miłości” warto wspomnieć także historię Wodnika z fontanny na Placu Štúrovo. Według legendy dawno temu wodnik zakochał się w dziewczynie imieniem Aniczka i zamiast uciec z miasta uratował ją z pożaru, co przypłacił życiem. Miłośników duchów zainteresuje „Dom kata” – niska kamieniczka obronna przy bramie dolnej. Wokół niej krążą opowieści o strachach co dodaje kolorytu staroświeckim uliczkom. Z Zamkiem związane są także legendy o zaklętych skarbach i złotym mieczu Mateusza Czaka.
Sztuka i kultura
Trenczyn ma ciekawe współczesne oblicze artystyczne. Na uwagę zasługują małe galerie i centra sztuki, np. Nová Vlna i FOR MAAT (w pobliżu dworca), które organizują wystawy współczesnej sztuki wizualnej. Wśród murów starówki co jakiś czas odbywają się festiwale i imprezy kulturalne (np. festiwal zamkowy czy Pohoda). W mieście jest też niewielkie Muzeum Škoda przy ulicy Štúra, prezentujące modele słynnych samochodów zabytkowych. A że młodzi artyści lubią kolorować przestrzeń miejską, przy niektórych przejściach i podchodach zobaczymy nowoczesne murale – np. wielki przy Gimnazjum Ľ. Štúra, czy galerie pod gołym niebem w okolicach parku miejskiego (dla turystów organizowany jest Walking Street Art Tour).
Trenczyn to także miasto tętniące życiem kulturalnym, odbywają się tu liczne wydarzenia organizowane szczególnie latem i jesienią: Najważniejsza impreza to Festival Pohoda – największy festiwal muzyczny i artystyczny Słowacji, odbywa się co roku na początku lipca. To trzydniowa mieszanka koncertów, sztuki współczesnej, teatru, literatury i debat.
Są tu także tradycyjne wydarzenia miejskie jak Trenčian sky majáles – majowe święto z tradycyjnym podnoszeniem ozdobnego drzewa i imprezami na placu, „Príbehy z Trenčína” – plenerowe prezentacje historii miasta, letnie piątkowe pikniki muzyczne i niedzielne koncerty dla rodzin oraz festiwal folklorystyczny „Pri Trenčianskej bráne” z rzemiosłem i tradycyjną muzyką, a takżeadwentowe jarmarki i wydarzenia bożonarodzeniowe pod zamkiem w grudniu.
Kuchnia i restauracje
W Trenczynie spróbujemy wiele tradycyjnych słowackich potraw. Słynne są tu bryndzové halušky (ziemniaczane kluski z owczym serem bryndza i skwarkami) oraz kwaśna kapustnica (zupa kapuściana – dania typowe dla regionu. Są też sery (oštiepok) i lokalne ciasta z makiem lub orzechami. Na obiad polecam restauracje przy rynku i pod zamkiem – np. Reštauráciu Pod Hradom (z widokiem na zamek i daniami kuchni słowackiej), Hradnú Viechu lub pizzerię La Speranza oraz pub Trenciansky Pivovar. W hotelach (np. eleganckim Hotelu Elizabeth) smaczne menu oferują restauracje a’la carte.
Spacer po Trenczynie
Wędrówkę rozpoczynamy na Starym Mieście gdzie warto obejrzeć Rynek Pokoju z kościołem pijarów, kolumną morową i fontanną z Wodnikiem, aby potem wąskimi uliczkami dojść do Dolnej Bramy miejskiej. Następnie wjeżdżamy (lub idziemy schodami) na Wzgórze Zamkowe: od wejścia bramnego warto obejść baszty, zobaczyć siedzibę Matusza Czaka i koniecznie Studnię Miłości.
Po zwiedzaniu zamku schodzimy Starymi, krytymi schodami (farskimi) w dół – przy zejściu można odwiedzić muzeum w Domu Kata, poświęcone dawnym praktykom wymiaru sprawiedliwości. Na sam koniec spacerujemy znów przez rynek: mijać będzie Parafialny Kościół Narodzenia NMP i dojść do Wielkiej Synagogi. Wieczorem polecamy odpoczynek przy kawie lub regionalnym piwie w jednej z kafejek na rynku.
Trenczyn to doskonałe miejsce na jednodniowy spacer łączący średniowieczną historię z nowoczesną kulturą.
Śródmieście zachowało swój urok z historycznymi placami, synagogą, wieżą miejską i rzymskim napisem, podczas gdy zamek opowiada o początkach miasta i feudalnych czasach. W ciągu roku odbywa się tu wiele festiwali i wydarzeń, które pokazują, że historia i współczesna sztuka świetnie ze sobą współistnieją.
Zdjęcia autora
